“Buitenspel wordt pas interessant bij 11:11. Bij 5:5 en 8:8 is het niet of nauwelijks bruikbaar. Het is ook geen goede regel om toe te passen in de jongste jeugdcategorieën omdat je dan fysiek vroegrijpe spelers uitnodigt om op een grote ruimte te gaan voetballen. Voor de ontwikkeling van voetballertjes is het veel beter om te spelen in de kleine ruimte met zoveel mogelijk balcontacten, met andere woorden te focussen op technische ontwikkeling en ‘decision making’. Daar zeg ik wellicht niets nieuws mee. Fysiek sterkere spelers kunnen makkelijk profiteren van de buitenspelregel, maar op lange termijn is dat funest voor de individuele ontwikkeling.
Het gebruik van de buitenspelval is in mijn ogen pas een meerwaarde bij 11:11 en wanneer de spelers een min of meer volwassen lichaam hebben. Dan zijn die ruimtes beter bespeelbaar en staan ze ook al dichter bij het seniorenvoetbal. Defensief gezien kan buitenspel een wapen zijn, maar je moet wel de ruimte in je rug leren verdedigen. Wanneer de timing en de snelheid van de pass de perfectie benaderen en de inlopende speler precies op het goede moment vertrekt, is het heel moeilijk om die ruimte te verdedigen. Dat is de opdracht die spelers vanaf veertien jaar moeten aanleren.
Er zijn twee heel belangrijke factoren. Enerzijds de dieptepass en anderzijds de looplijn. De moeilijkheid voor verdedigers is om beide tegelijkertijd te beoordelen. Je moet als verdediger dus anticiperen op een mogelijke bal in je rug én op een loopactie van een aanvaller in je rug. Dan is het een kwestie van een keuze te maken: loop je mee of niet? Als de aanval niet goed gesynchroniseerd is, dus als de loopbeweging te vroeg gebeurt ten aanzien van het vertrek van de pass, dan blijf je staan en maak je gebruik van de buitenspelregel. Vertrekt de pass wel net op tijd en komt een aanvaller op volle snelheid ingelopen, dan ben je in principe altijd te laat. Zelfs als je al goed ingedraaid zou staan.”
Druk op bal
Bob Browaeys: “Het is de hoogte van de achterste lijn die bepaalt hoeveel ruimte er in de rug is. Als je als team hoog verdedigt, is de kans vanzelfsprekend veel groter dat je de buitenspelval gebruikt. Hoe lager je verdedigt, hoe preciezer de doorsteekpasses van het aanvallende team moeten zijn om die buitenspelval te omzeilen. Dus als je achterste lijn op de rand van het zestienmetergebied staat, is er in principe geen doorkomen aan, te meer ook de doelman een bepaalde zone bestrijkt waar hij de bal in de handen kan nemen. Dus naast de dieptepass en de loopactie van de tegenstander moet de verdediger ook rekening houden met zijn positie ten opzichte van enerzijds de middenlijn en het zestienmetergebied en anderzijds zijn keeper. Als verdediger is het de kunst om de zone tussen jezelf en je keeper verdedigbaar te maken zodoende dat de aanvaller daar niet als eerste op de bal kan zijn. Dat is iets wat je moet leren aanvoelen. In mijn ogen bepaalt dit het verschil tussen een topper en een subtopper. Een topverdediger kan elke ruimte in zijn rug verdedigen. Een verdediger die dit niet aanvoelt en te pas en te onpas uitstapt of meeloopt met zijn aanvaller in de diepte, zal geen topper worden. Belangrijk is: wordt er drukgezet op de bal of niet? Wanneer er voldoende pressing is op de tegenspeler in balbezit – individueel of collectief – dan kan die geen gevaarlijke diepe pass geven en kan je als verdediger de aanvaller vrij laten lopen. Een niet te onderschatten punt is dat in zo’n situatie de defensie de ruimte zo beperkt mogelijk houdt die ontstaat tussen het blok dat drukzet en de achterste linie. Als je als verdediger achteruit loopt, dan ontstaat er ruimte vóór je waarin de tegenstander kan voetballen. Een compact blok zetten is dus de boodschap. In het andere geval, wanneer er geen druk wordt uitgeoefend op de tegenstander in balbezit, dan moet je als verdediging achteruit richting eigen doel lopen. Op zo’n moment moet je als centrale verdediger denken als een aanvaller. Zo is de kans groter dat je juist anticipeert. Daarbij is het belangrijk dat je juist ingedraaid staat en dat je – afhankelijk van je eigen snelheid – toch een klein beetje voorsprong hebt op de aanvaller.”
Inzakkende spits
Bob Browaeys: “Het kan natuurlijk ook dat de aanvaller die in je rug zou kunnen duiken, zich plotseling laat inzakken. Dan moet je kiezen: kort dekken in de rug of niet. Ook die keuze kan gevaar met zich meebrengen. In het professionele voetbal zie je die afhakende beweging van een diepe spits steeds meer terugkomen omdat er dan ruimte ontstaat in de rug van de doordekkende centrale verdediger waar een andere aanvaller vervolgens komt ingelopen. En dan komen we misschien wel bij het belangrijkste tactische principe in het hele buitenspelverhaal: het centrum moet dicht. Indien met andere woorden een centrale verdediger beslist om door te dekken of uit te stappen, dan moeten de andere verdedigers zo snel mogelijk het centrum sluiten door naar binnen te bewegen. Indien de rechtstreekse tegenstander van de uitstappende of doordekkende verdediger niet meer gevaarlijk is, dan moet de verdediger zo snel mogelijk naar zijn positie binnen de verdedigingslinie terugkeren. Als je erin slaagt om bij balbezit van de tegenpartij druk op de bal te zetten, het centrum dicht te houden, de eventuele loopactie van de aanvaller juist te beoordelen en de 1:1 met de keeper uitsluit, dan is al zestig tot zeventig procent van je verdedigend werk geslaagd. Er zijn namelijk niet zoveel andere mogelijkheden meer over om te scoren; enkel via een stilstaande fase, voorzet of afstandsschot. In de eerste twee gevallen kun je rekenen op je organisatie en een afstandsschot moet al heel erg precies zijn want je keeper staat er natuurlijk ook nog. Als je de hierboven besproken facetten goed beheert, sta je vanzelf defensief heel sterk.”
Subtiele eindpass
Vanuit aanvallend perspectief is het de kunst om looplijnen goed uit te voeren. Timing en snelheid zijn daarbij de twee codewoorden. Hoe pak je dat aan? Hoe kun je het de verdedigers extra moeilijk maken? En wat is daar een goed antwoord op voor de verdedigers?
Bob Browaeys: “Voor centrale verdedigers is het belangrijk om hun split vision zo groot mogelijk te maken, dus dat ze zowel de speler met bal zien als de aanvaller die in de diepte kan gaan lopen. Een goede spits gaat echter zo ver mogelijk rechts van de verdediger lopen wanneer de bal zich links bevindt, en omgekeerd. Zo wordt het voor de verdediger lastig om goed te anticiperen. Wanneer de verdediger de aanvaller een moment uit het oog verliest en de pass kan gegeven worden, moet de loopactie ingezet worden. In de opleiding van aanvallers is het dus belangrijk om hun die tegenbeweging weg van de centrale verdedigers aan te leren en gepast in de diepte te duiken. Een lange bal in de rug van de defensie valt doorgaans nog vrij makkelijk te verdedigen; steekpasses daarentegen zijn veel gevaarlijker. Daarom is het de taak van de verdedigers om het centrum te sluiten. Als je met vier op een lijn verdedigt, moet in principe iedereen voldoende naar binnen knijpen. Het is steeds kiezen tussen meelopen met de aanvaller of niet. Als je meeloopt, is er vaak wel iemand die daarvan kan profiteren. Daarom moet je zeker zijn dat je als eerste op de bal zult zitten. De andere optie is om in positie te blijven en de passlijnen af te sluiten. Zo kun je op interceptie gaan spelen, waarbij je als eerste op de bal zit als er toch een pass tussendoor wordt gespeeld. Goed inzicht in de buitenspelval leer je door ervaring. Een fout die ik bijvoorbeeld backs in een verdedigende rol nog te vaak zie maken, is dat ze lager staan dan de centrale verdedigers. Zo wordt er centraal in de rug van de centrale verdedigers een ruimte gecreëerd waar een speler kan induiken of gaan staan zonder zich in buitenspel te bevinden. Een flankverdediger mag dus nooit de laatste man zijn. Split vision is voor verdedigers enorm moeilijk aan te leren. Het gaat in principe om ruimtelijk zicht, waarbij je als verdediger de beweging van de aanvaller als het ware voelt. Je kijkt dan richting de speler met bal, maar in je ooghoek zie je de loopactie.
Eigenlijk durf ik te stellen dat je als verdediger afhankelijk bent van de druk die gezet wordt door jouw medespelers voor je. Voetballen op buitenspel is een collectief gegeven. Communicatie is een van de belangrijkste zaken, want zonder goed overleg – met of zonder woorden – loop je als verdedigend team gegarandeerd in de val. Je moet elkaar voortdurend coachen over het anticiperen en om het centrum dicht te houden. De rol van de keeper is hier uiterst belangrijk. Verder moet de communicatie ook in orde zijn tussen verdedigers en middenvelders. Er is namelijk iets dat wel vaker over het hoofd gezien wordt en dat is de subtiele eindpass die vertrekt vanuit de zone tussen verdediging en middenveld, vooral bij teams die verdedigen met twee defensieve middenvelders. Een pass naar deze ruimte is vaak de voorbode om geklopt te worden op een steekpass in de diepte omdat er op dat moment een verdediger moet uitstappen en de organisatie uit balans is. (tekening 1). Het beheersen van de buitenspellijn is dus meer dan het beletten van de lange pass in de ruimte of de subtiele steekpass in de diepte, het is ook het voorkomen van de pass naar de ruimte tussen de verdediging en het middenveld. Het goede nieuws is dan weer dat dit allemaal trainbaar is.”
Rol van de keeper
Bob Browaeys: “De belangrijkste rol van de keeper is in mijn ogen de supervisie over zijn verdedigers. Vanuit zijn positie kan hij het spel perfect lezen en is hij de juiste man om te coachen. Als verdediging kun je maar beter beschikken over een meevoetballende keeper. Als hij ver genoeg uit zijn doel speelt, kan de keeper tevens een dieptepass onderscheppen. Een keeper moet beseffen dat hij een deel van de ruimte in de rug van zijn centrale verdedigers moet kunnen bestrijken. Daarom moet hij zo hoog mogelijk opgesteld staan en wanneer hij voelt dat er een lange pass zal worden gespeeld, dient hij de voorwaartse loopbeweging al in te zetten. Hoe hoger hij opgesteld staat, hoe groter ook zijn actiegebied en hoe hoger hij de bal kan intercepteren. Een lob is het grootste gevaar, al is er meestal wel voldoende tijd om terug te lopen. Het grote dilemma voor de keeper is de positie van de bal: binnen of buiten het zestienmetergebied. Buiten het zestienmetergebied zijn zijn handelingen beperkt en valt de snelheid van de bal en de looplijn van de aanvaller moeilijker in te schatten. Dat inschatten is niet zo eenvoudig. Het is de verandering van de projectie van de bal op het oognetvlies van de keeper die informatie geeft over de snelheid van de balbaan. Die verandering is groter als de balsnelheid hoger is. De keeper moet echter de eerste twee à drie meter nadat de bal vertrokken is, reeds beslissen om al dan niet zijn loopbeweging in te zetten. Op pakweg vijftig meter afstand is dat enorm moeilijk te beoordelen, niet elke keeper heeft namelijk een goed dieptezicht. Er zijn veel factoren waarmee rekening moet worden gehouden, waardoor het veel training vraagt. Dat kun je doen door dezelfde oefenvormen te trainen maar de verdedigers hoger te posteren en de dieptepass ook hoger te laten vertrekken. Een goede keeper is constant in beweging en past zijn positie aan de hoogte van zijn defensielijn aan.”
Trainingsmethodiek
Theorie is één ding, praktijk iets anders. Het opbouwen van eenvoudige wedstrijdvormen naar meer complexe wedstrijdvormen is volgens Browaeys de goede manier om echt goed op de buitenspelval te leren spelen. In elk van deze oefenvormen moeten zowel verdedigers als aanvallers gecoacht worden.
Bob Browaeys: “Belangrijk in de trainingsmethodiek is dat je bij wedstrijdvormen met grote doelen altijd de buitenspelval laat gelden, welke de invalshoek van de training ook is. Vanuit dat oogpunt ben ik een sterke tegenstander van oefenvormen met kaatsers op de doellijn, want die staan sowieso buitenspel. Je laat je spelers dus situaties nabootsen waarbij ze beslissingen leren nemen die in de wedstrijd niet toegelaten zijn. Ook voor keepers is dit geen natuurlijke situatie. In het kader van decision making zijn dit ronduit slechte oefenvormen, om het zo brutaal uit te drukken. Ik wil deze oefenvormen niet helemaal laten verbieden – met een duidelijke boodschap aan de spelers dat het dient om een bepaald voetballend aspect te trainen, kan het eventueel wel – maar persoonlijk zal ik er zelf nooit gebruik van maken, zeker niet in een spelvorm. Voor het trainen van de buitenspelval moet je als trainer teruggrijpen naar een wedstrijdvorm. Er zijn heel veel facetten belangrijk, zoals verdediging, keeper en strafschopgebied. Je kan wedstrijdsituaties simuleren en zo verder opbouwen. Het is handig om zowel verdedigende als aanvallende situaties tegelijkertijd te trainen. Dus als je als trainer richtlijnen geeft voor de verdediger(s), doe dat dan meteen ook voor de aanvallers. Want hoe beter de aanvallers de situatie uitspelen, hoe beter je verdediger(s) moeten verdedigen. De meest eenvoudige vorm is een 2:1 + K. Je hebt dus een speler die indribbelt met de bal en die eventueel de bal kan inspelen op de tweede aanvallende speler. Dit is de eerste stap voor verdedigers om de split vision aan te leren, want zij moeten hun oog houden op twee tegenstanders. Bovendien zijn er nog twee andere leerpunten voor de verdediger. Enerzijds leert hij aanvoelen waar het gevaar schuilt en anderzijds leert hij het centrum dicht te houden. Als hij niet uitstapt, ligt het gevaar bij de speler die met de bal indribbelt, maar als hij te snel uitstapt, ligt het gevaar bij de tweede aanvaller die zo de buitenspelval kan omzeilen. Als verdediger kun je de passlijn naar de tweede aanvaller dichtzetten. Voor de aanvallers is dit eveneens een nuttig eerste leermoment. De tweede aanvaller leert namelijk dat hij eerst een actie moet doen weg van de verdediger om zodoende de verdediger uit het centrum te lokken en vervolgens op het juiste moment in te lopen. (tekening 2)
Deze vorm kun je eventueel uitbreiden naar een 3:1 + K, waardoor de verdediger nog beter voor de dag moet komen en zijn split vision verder perfectioneert. De taak voor de verdediger is om in het centrum te blijven. Wordt de pass links of rechts gegeven, dan sprint hij richting de aanvaller die de bal krijgt toegespeeld. Maar hij blijft wel centraal. De aanvaller kan dus alleen gevaarlijk zijn door meteen af te werken, maar in die situatie is de hoek wel vrij scherp. Rekening houdende met het feit dat de keeper zijn hoek afschermt, is het gevaar dus beperkt. Als je het centrum dicht houdt en geen 1:1 met de keeper toelaat, dan kan bijna alleen een doelpunt vallen vanuit een fantastisch goed geplaatste trap.”
Vervolgstappen
Bob Browaeys: “De volgende stap is 3:2 + K. De verdediger uit de vorige oefening krijgt er dus een kompaan bij, waardoor we weer een stap dichter komen bij een wedstrijdechte situatie, namelijk de twee centrale verdedigers die niet alleen moeten kijken en anticiperen maar ook onderling dienen te communiceren. Er is steeds iemand die iets meer druk moet zetten en iemand die in zijn rug de ruimte moet afdekken. Deze samenwerking is van enorm belang om als defensie de buitenspelval te beheersen. De complexiteit van deze oefenvorm toont zich in de verschillende aspecten waar de verdedigers rekening mee moeten houden: de speler die indribbelt, de aanvallers zonderbal én de medeverdediger. Je kunt in een volgende stap naar een 4:2 + K, waarbij er een extra aanvaller tussen de twee centrale verdedigers komt te lopen. De verdedigers moeten ervoor zorgen dat de pass naar de buitenkant gegeven wordt en niet naar de centrale aanvaller. Die is namelijk het gevaarlijkst omdat hij kan draaien en zo in een 1:1 met de keeper kan komen. Eén verdediger kan iets uitstappen om die pass te voorkomen, maar ook niet te veel, want dan komt er voor de aanvallers voldoende ruimte om de situatie uit te spelen. Wanneer de pass wordt gespeeld, is het aan de verdedigers om te schuiven en kantelen met dien verstande dat het centrum steeds wordt dichtgehouden. Dus als de pass links wordt gegeven, kan de 4 uitstappen want de 3 komt dan centraal om de ruimte dicht te zetten. Als de pass rechts wordt gegeven, gebeurt het omgekeerde. In principe blijven de verdedigers bijna op één horizontale lijn. De maximale afstand tussen deze twee verdedigers is erg afhankelijk van de individuele kwaliteiten en de hoogte van de laatste lijn in het veld. Dat is iets wat je als verdediger moet leren aanvoelen. De vragen die de verdedigers zichzelf te allen tijde moeten stellen zijn: wie is het gevaarlijkst en hoe groot is de hoek wanneer er nu op doel zou worden getrapt? Drukzetten op de balbezitter – in beperkte mate – is pas aan de orde als het gevaar op scoren groter wordt. In alle andere gevallen moet je opletten met drukzetten, want je kunt jezelf uitschakelen. Agressief drukzetten achteraan doe je in principe pas wanneer je met evenveel spelers of in overtal bent.” (tekening 3)
Gevorderde oefenvormen
Bob Browaeys: “De volgende stap is het verdedigen met drie verdedigers op een lijn (5:3 + K) (tekening 4) en in een volgende fase komt daar een defensieve middenvelder (6) bij (tekening 5). Die laatste vorm 5:4 + K vind ik zeker interessant omdat de bal naar de buitenkant moet en er een voorzet kan komen waarbij de diepe spits kan inlopen. De verdedigers moeten hun T-opstelling bewaren, dus drie op een lijn met daarvoor de defensieve middenvelder. Van daaruit kun je gaan werken naar een 8:8 + 2K op twee derde van een heel veld, waarbij de aanvallende ploeg met vier verdedigers, één middenvelder en drie aanvallers voetbalt.
Die situatie zorgt ervoor dat je met dubbele flanken komt te spelen, waardoor steek- en dieptepasses worden aangemoedigd, waardoor de verdedigers nog attenter moeten leren verdedigen op buitenspel. De defensie van de verdedigende ploeg speelt op één lijn waarbij de backs bij balverlies altijd naar binnen knijpen en zodoende het centrum compacter maken. (tekening 6) Als je louter op het defensieve blok wilt trainen, kun je op twee derde van een heel veld een wedstrijdvorm 10:6 + K spelen, waarbij de zes verdedigend ingestelde spelers – vier verdedigers en twee defensieve middenvelders – de opdracht krijgen om te allen tijde in hun positie te blijven en dus het centrum niet te verlaten. De speler van de 
defensieve ploeg die de bal verovert, kan als tegenaanval een lange bal spelen in twee kleine doeltjes, die in de wedstrijd een flankaanvaller (7 of 11) voorstellen.
Wanneer je een half uur laat voetballen en de verdedigers het centrum dicht houden, zouden ze nauwelijks een doelpunt mogen slikken.” (tekening 7)
