In hun Ajax-tijd stonden Michel Hordijk en Jasper van Leeuwen als Coördinator Onderbouw en Manager Jeugdscouting aan de basis van de nieuwe wedstrijdvormen met het introduceren van de Twin Games. Momenteel reizen ze de wereld over om onder de vlag van Cruyff Football en onder leiding van Wim Jonk het gedachtegoed van Johan Cruijff te verspreiden. Hordijk en Van Leeuwen gaan in gesprek met De Voetbaltrainer in op de voordelen van de nieuwe wedstrijdvormen, de verdere verbeterpunten voor het jeugdvoetbal en de omslag richting het denken vanuit spelprincipes.
Jullie stonden aan de basis van de nieuwe wedstrijdvormen door bij Ajax de Twin Games te introduceren. Uit welke noodzaak is dit plan ontstaan?
Jasper van Leeuwen: ‘Het idee komt voort uit de visie van Johan Cruijff en Wim Jonk, dat het straatvoetbal moet terugkeren in de jeugdopleidingen. We wilden technische verbetering op gang brengen, zorgen voor meer balcontacten, meer beslismomenten onder druk en meer creativiteit. Toen we analyseerden wat we op dat moment aan het doen waren, kwamen we tot de conclusie dat het echt nergens op sloeg. De Onder 11 van Ajax speelde soms al op een heel veld, Onder 8, 9 en 10 op een half veld. Dat betekende wedstrijden met grote afstanden en heel veel rennen, waarin de vroegrijpe spelers zich wisten te onderscheiden. We zijn dus gaan experimenteren: wat zijn goede veldafmetingen en aantallen voor de ontwikkeling van de spelers? Toen zijn we op Twin Games uitgekomen: 6:6 en later 8:8. We hebben in eerste instantie een wilde competitie georganiseerd met samenwerkende amateurclubs en veel oefenwedstrijden gespeeld tegen andere BVO’s. De Jeugd Voetbal Trainer Gedachtegoed van Cruyff Football als basis voor veranderingen Van daaruit ontstond een kopgroep van clubs en de KNVB bleek open te staan voor onze ideeën. We hebben aan de Hoofden Jeugdopleiding een presentatie gegeven over de voordelen van de Twin Games en op basis daarvan is er een pilot gestart voor BVO’s. Het idee is gaan rollen en uiteindelijk als een olievlek over het land verspreid. Er is een onderzoekscommissie aan gekoppeld om ook op wetenschappelijk vlak iets te kunnen zeggen over de nieuwe wedstrijdvormen. De KNVB was positief en heeft de pilots gefaciliteerd, maar wilde wel eerst meer draagvlak creëren in het land. De ideeën zijn in het rapport Winnaars van Morgen terechtgekomen, besproken in de vergaderingen betaald voetbal en amateurvoetbal en uiteindelijk is democratisch besloten de nieuwe wedstrijdvormen landelijk in te voeren. Wij waren inderdaad de initiatiefnemers, maar we hebben ook goed gekeken naar andere landen en dit was nooit gelukt als andere clubs en de KNVB de ideeën niet hadden omarmd.’
Bij de Twin Games werd er op twee veldjes naast elkaar gespeeld. Hoe kwam dit idee destijds tot stand?
Jasper van Leeuwen: ‘Het spelen in kleinere aantallen leverde in eerste instantie een organisatorisch probleem op: als je 6:6 of 8:8 speelt, zijn er veel minder spelers nodig. Dan moet je in de onderbouw spelers laten afvallen en in de middenbouw weer veel spelers aannemen. Dus dachten we praktisch: laten we in twee groepen naast elkaar spelen. Dit bood bovendien allerlei bijkomende voordelen. Zo konden we bijvoorbeeld de vroegrijpe en laatrijpe spelers op twee verschillende velden laten spelen, waarmee we het geboortemaandeffect al voor een gedeelte ondervingen. En we hadden minder wissels bij de wedstrijden.
Voor amateurclubs leverde dit weleens problemen op. Zij hadden hun Onder 11 bijvoorbeeld zo ingedeeld dat er meerdere vaste teams van ongeveer negen spelers waren geformeerd. Dan heb je te weinig spelers voor twee veldjes en te veel wissels voor 6:6. Als club moet je dan buiten de gebaande paden denken: de gehele Onder 11-categorie meer als één groep zien en daarbinnen groepen vormen. Veertien spelers gaan dan bijvoorbeeld samen op pad, voor wedstrijden op twee veldjes naast elkaar. Zes spelers per veldje, plus één wissel die doordraait. Dan heb je meer spelers op één plek, ook bij uitwedstrijden, wat praktische voordelen biedt. Een bezwaar van clubs is dat de coach op twee veldjes tegelijk moet letten. Wij vinden dat juist een voordeel: minder instructies en dus meer vrijheid voor de spelers om creatief te zijn en eigen oplossingen te verzinnen. Ook dat is de cultuur van het straatvoetbal.’
Toch heeft de KNVB niet voor Twin Games gekozen.
Jasper van Leeuwen: ‘Als het aan ons had gelegen, was dat wel gebeurd. Maar misschien heeft het ook even tijd nodig om alle huidige veranderingen te implementeren en eraan te wennen. Dit zijn de grootste veranderingen in twintig of dertig jaar tijd, dus dat we gefaseerd naar steeds betere wedstrijdvormen gaan, is misschien wel goed. Clubs moeten coaches meer zien als spelleiders die een soort straatvoetbaltoernooitjes begeleiden. Zulke veranderingen hebben tijd én goede voorlichting nodig.’
Michel Hordijk: ‘Wat voor clubs ook kan meespelen, is dat ze denken: vroeger gingen we met negen spelers op pad naar een wedstrijd. Als we Twin Games spelen, worden dat er bijvoorbeeld veertien, verdeeld over twee veldjes. Dat betekent dat speler tien tot en met veertien, vaak met een iets lager niveau, bij de groep aansluiten. Clubs kunnen dat als een nadeel zien, maar het is vaak juist een voordeel: dit zijn meestal de laatrijpe spelers die qua actuele kwaliteit achterlopen, maar qua potentie niet. Zij krijgen de kans om onder meer weerstand te spelen en ontwikkelen zich beter. Daar komt bij dat BVO’s vaak scouten bij de Onder 11-1 en niet bij de Onder 11- 2, waardoor zulke spelers eerst niet zichtbaar waren en dan wel.’
Jasper van Leeuwen: ‘Natuurlijk kun je wel blijven indelen op niveau. We streven niet na dat alle spelers uit de Onder 11-lichting als één groep worden gezien. Je hebt hier te maken met twee uitersten: te vroeg selecteren op basis van huidig niveau, zoals nu nog te veel gebeurt, is de ene kant van het spectrum, iedereen als één groep beschouwen de andere kant. Daartussenin ligt de gouden middenweg: minder snel opdelen op actuele kwaliteit en het meer als één groep zien, maar daarbinnen wel zorgen voor de juiste prikkels. Nu gebeurt het indelen erg arbitrair. Soms loopt een speler wat achter qua biologische leeftijd of is zijn concurrent de zoon van de trainer. Dan begint hij al met een achterstand en is het maar de vraag of hij die nog wel kan inhalen.’
Michel Hordijk: ‘Wat je ook weleens hoort bij amateurclubs, is dat er ‘een slechte lichting’ aankomt die een probleem zou kunnen gaan vormen. Dan denk je volgens mij te veel vanuit de teamkaders en te weinig vanuit het opleiden van individuen. Aan de andere kant is het ook gek dat als de Onder 11-1 degradeert, de nieuwe Onder 11-1, die misschien wél het niveau aankan, het jaar erop op een lager niveau speelt. Misschien zou de KNVB wel moeten zeggen: degradeer je met de Onder 11-1, dan ga je een jaar later met de Onder 12-1 een niveau lager spelen. Je promoveert en degradeert dan eigenlijk met je team door de gehele jeugdopleiding heen.’
Jasper van Leeuwen: ‘Wat ook zou helpen, is dat het in administratieve zin gemakkelijker wordt gemaakt dat spelers bij andere teams meedoen. We denken daarin nog te veel vanuit het teamparadigma. Waarom zou een speler die in de Onder 9-4 start ook in de Onder 9-4 moeten eindigen? Natuurlijk kunnen daar op sociaal vlak argumenten voor zijn, en dat is dan prima, maar vanuit de voetbaltechnische ontwikkeling bekeken is zo’n strakke en ‘definitieve’ indeling niet bevorderlijk.
Ook het meedoen met een hoger team zou veel gemakkelijker moeten zijn, evenals meedoen met een lager team. Als een speler erg achterloopt in zijn fysieke ontwikkeling, en het is goed voor hem mee te doen met de Onder 14 terwijl hij eigenlijk al te oud is, zou dat in onze ogen gemakkelijker moeten kunnen. Al snap ik ook dat dit een lastige spagaat oplevert voor de KNVB, want het gevaar ligt op de loer dat clubs hier misbruik van gaan maken. Dat ze een oudere speler opstellen omdat ze die wedstrijd willen winnen. Voor de ontwikkeling van een speler kan het soms heel goed kan zijn bij een lager team mee te doen. Gaan clubs hier daadwerkelijk misbruik van maken? En hoe controleer je dat? Dat zijn lastige vragen, die het waard zijn om te onderzoeken. Meer bewegingsruimte zou ik in elk geval toejuichen.’
Michel Hordijk: ‘Als we het dan toch hebben over de belangrijkste verbeterpunten in het huidige jeugdvoetbal: we moeten als trainers ook veel meer de natuurlijke creativiteit van spelers stimuleren. Soms zie ik een training bij een Onder 13-team die geheel in het teken staat van drukzetten. Als een soort Levend Stratego zet een trainer dan zijn spelers op de juiste plekken, die gehoorzaam uitvoeren wat hij wil. En op zaterdag loopt dat dan misschien best goed. Maar zijn die spelers vanuit hun natuur nou echt beter gaan voetballen? Of hebben ze geleerd een trucje uit te voeren dat de trainer van ze vraagt?’
Om terug te komen op de Twin Games: niet alle clubs krijgen daarvoor genoeg spelers op de been. Denk aan spelers die wedstrijden missen of clubs met te weinig spelers in een bepaalde leeftijdscategorie.
Michel Hordijk: ‘Dat klopt en daarom moeten we daar flexibel mee omgaan. Heeft een team maar vijf spelers, dan spelen we toch een keer 5:5? Heb je geen goede goaltjes, dan leg je bij wijze van spreken jassen neer als doelpalen. Zo ging dat vroeger bij straatvoetbal ook. Waar het om gaat is dat die jongens en meisjes wedstrijden spelen waarin ze plezier hebben en veel leren.
Overigens kleeft er soms nog een negatieve beeldvorming aan het straatvoetbal. Dat dit enkel draait om het recht van de sterkste bijvoorbeeld: de kinderen met de grootste mond krijgen het vaakst hun zin. Hierin ligt een taak voor de trainer of spelleider, daar kun je juist mee aan de gang. Met degene die vooraan in de rij staat, maar ook de speler die zich soms laat afbluffen. Natuurlijk moet je dit niet helemaal vrijlaten, soms moet je ook optreden, maar over het algemeen kunnen jonge spelers zulke situaties prima zelf oplossen. Een andere beeldvorming is die van een ‘typische straatvoetballer’, wat symbool staat voor een speler met mooie trucs maar weinig rendement. Ook dan zeg ik: de straat leert zulke spelers hun techniek aan. Vervolgens is het natuurlijk wel zaak om dit effectief te maken. Het is beter om het eerst wel aangeleerd te krijgen en vervolgens te leren dit goed toe te passen, dan dat het überhaupt niet wordt beheerst.’
Waarom is er bij de Onder 8 tot en met Onder 10 gekozen voor 6:6 en niet bijvoorbeeld voor 5:5 of 7:7?
Michel Hordijk: ‘Dat is qua veldbezetting het meest logisch. Allereerst wil ik daarover zeggen dat we formaties niet te belangrijk moeten maken, omdat het denken vanuit spelprincipes veel belangrijker is. Maar die spelprincipes kunnen wel beter ontwikkeld worden binnen een bepaalde formatie. Als je binnen 6:6 in een 1:2:1:2-formatie speelt, heb je bijvoorbeeld overal op het veld driehoekjes (tekening). Dat betekent dat je veel gemakkelijker het principe ‘diepte voor breedte’ kunt hanteren dan als je 5:5 speelt, waarbij de vier veldspelers in een ruit staan opgesteld (tekening 2). Bij 5:5 heb je slechts twee driehoekjes. Dan tel ik de driehoekjes in de breedte niet mee, want we willen diepte voor breedte. Wordt een breedtebal van de linker- op de rechtermiddenvelder onderschept, dan zijn zij beiden, evenals de spits, direct uitgespeeld. Bovendien lopen de keeper en de centrale verdediger elkaar bij 5:5 in principe in de weg, omdat ze in dezelfde lijn staan. Zou je 7:7 spelen, dan zie je vaak de formaties 1:2:2:2 of 1:3:3 terug. In het eerste geval heb je weinig driehoekjes, in het tweede geval maar twee linies.
Wat je duidelijk merkt is dat de nieuwe wedstrijdvormen veel dichter bij straatvoetbal liggen. Het tempo is veel hoger, het aantal acties enorm toegenomen, er zijn veel meer momenten voor het doel, alles gaat veel sneller. En bovendien: het is altijd aanvallen én verdedigen. Doet niet elke speler continu mee, dan krijg je het erg lastig. Het spel golft namelijk op en neer.’
Jullie spreken vaak over spelprincipes. Wat zijn dat in jullie optiek en waarom zijn ze zo belangrijk?
Jasper van Leeuwen: ‘Spelprincipes zijn uitgangspunten die richting geven aan de manier van spelen en helpen om die trainbaar te maken. De vaste principes die je hanteert volgen vanuit je strategie, oftewel je identiteit en plan op lange termijn. Aan die strategie houd je je vast, al ontwikkel je ‘m natuurlijk wel door. Je tactiek en je formatie daarentegen kun je afhankelijk van de situatie aanpassen. Als je een kwartier voor tijd achter staat, kun je bijvoorbeeld een extra spits inzetten. Maar je spelprincipes, zoals diepte voor breedte en het vinden van de derde man, blijven gewoon gehandhaafd. Het bijsluiten met mensen voor het winnen van de tweede bal is meer reactief maar enigszins vergelijkbaar met het bijsluiten van de derde man voor een kaats over de grond.’
Michel Hordijk: ‘Die spelprincipes kunnen overigens voor iedere club en ieder team verschillen. De een wil bijvoorbeeld na balverlies zo snel mogelijk drukzetten om de bal te heroveren, zoals wij ook uitdragen met de driesecondenregel, een van de belangrijkste principes binnen de Cruyff-filosofie. Een ander team kiest er wellicht liever voor zo snel mogelijk met alle spelers weer onder de bal te komen na balverlies en als team te hergroeperen. Dit kan ook een spelprincipe zijn. Waar het om gaat is dat we in Nederland meer leren denken vanuit principes dan vanuit formaties en patronen. Principes staan daarboven, omdat ze altijd gelden. De rest is flexibel aan te passen op basis van de specifieke situatie in de wedstrijd. Veel mensen associëren Cruijff met 1:4:3:3, alsof hij heel rigide dacht. Maar dat is onterecht. Cruijff dacht niet in formaties, maar in principes.’
Welke principes staan binnen het gedachtegoed van Cruyff Football centraal?
Michel Hordijk: ‘Als je bij de jongste jeugd begint, heeft het weinig zin om acht principes te hanteren. Je traint veel op techniek en brengt ze een paar basisprincipes bij. Denk daarbij bijvoorbeeld aan diepte voor breedte. Dat kun je doen door ze in het partijspel te verbieden om op eigen helft achteruit te spelen, of door ze verplichten een tegenstander te passeren, met een een-twee of een dribbel.
Het kan ook impliciet in je trainingsvorm terugkomen. Een mooi voorbeeld is trainingsvorm 1. In de twee middenvakken wordt 3:3 gespeeld. In beide eindvakken speelt een spits. Alleen de speler die eronder komt voor de kaats, een ander dan degene die de pass verstuurt, mag scoren. Zo train je dus diepte voor breedte, maar ook impliciet het principe van de derde man. Als je je vorm goed inricht, hoef je geen moeilijke verhalen te houden naar de spelers toe, maar laat je ze vanuit de oefening ervaren welke voordelen het biedt om onderweg te zijn als derde man. Heb je het over spelers in het eerste team, of daar dicht tegenaan, dan kun je hier uiteraard veel dieper op ingaan. Op de voordelen van de derde man bijvoorbeeld.’
