“Het zijn twee werelden die samenkomen. In de eerste plaats gaat het om wat de club wil. Ik ben ruim twee jaar geleden door Merab Jordania (toenmalig voorzitter van Vitesse, red.) naar deze club gehaald. Hij was gecharmeerd van de manier waarop mijn team bij Heracles speelde. Zijn vraag was: ‘Speel zoals je dat doet bij Heracles, maar dan met betere spelers’. Dan ga je kijken naar het materiaal dat Vitesse heeft en de omstandigheden waaronder je kunt werken, en je concludeert: ja, dat is mogelijk. Wat overigens niet wil zeggen dat het dan ook meteen eenvoudig is om alle spelers van een dergelijke speelwijze te overtuigen. Maar uiteindelijk geldt natuurlijk: ofwel je maakt je deze manier van voetballen eigen, ofwel je kunt niet meer meedoen. Ten tweede gaat het om hoe je zelf in elkaar steekt. Ik ben een persoon die graag grip heeft op situaties. Dat merk ik ook in het dagelijks leven. Ik rijd liever zélf auto dan dat ik een ander aan het stuur laat. Maar je ziet dat dus ook op het veld. Ik wil graag dat mijn team initiatief neemt, bepaalt wat er gebeurt. Dat is van nature zo gegroeid omdat het bij mijn persoonlijkheid past. Het moeten reageren op wat de ander doet, daar houd ik niet van. Ik heb graag de touwtjes in handen, en daarom wil ik ook graag dat mijn team het initiatief heeft. De manier van spelen is altijd afgestemd op de visie van de club. Dat is het vertrekpunt. Vitesse heeft een heel heldere visie op hoe het wil spelen. Dat voetbal moet aantrekkelijk, aanvallend dominant en winnend zijn. Met dit als uitgangspunt ga je spelers selecteren, en vervolgens kijk je als trainer hoe je op die groep een speelstijl kunt loslaten die voldoet aan de uitgangspunten van de club.”
Drukzetten
We willen het graag met u hebben over de wijze waarop Vitesse probeert de bal snel weer te veroveren: drukzetten derhalve. We denken dat dit een belangrijk basisonderdeel is van het spel van uw ploeg.
Peter Bosz: “Dat klopt, maar dat wil niet zeggen dat we daarin altijd dezelfde keuzes maken. Natuurlijk blijft de filosofie wel intact. Vitesse wil de bal door middel van hoog drukzetten snel in bezit krijgen. Maar binnen dat uitgangspunt kan de uitvoering wel degelijk verschillen. Het is afhankelijk van de spelers die je hebt, en in welke fase van hun ontwikkeling zij zitten. Het is dus niet zo dat ik als trainer altijd precies dezelfde manier van spelen kies. Veel trainers – en dat is ieders goed recht, ik ga daar geen waardeoordeel over geven – starten met het wegzetten van hun verdedigingslinie, daarna het middenveld en tot slot de aanval. Bij mij begint het verdedigen voorin met het drukzetten, en dat is de reden dat ik begin bij het formeren van mijn aanvalslinie. Van daaruit redeneer ik naar achteren. Het Vitesse dat ik nu onder mijn hoede heb, heeft de kwaliteiten om heel hoog druk te zetten. Dat is niet, zoals door media weleens beweerd wordt, naïef of roekeloos. Dat kan ik zeggen, omdat we weten dat wij met deze speelwijze relatief weinig kansen weggeven. Echter, áls we een kans weggeven, is dat vaak een grote kans omdat wij hoog spelen. Sta je veel verder op eigen helft, is het voor de aanvaller die de kans krijgt meestal drukker en daarmee is de kans dan kleiner. Maar onze speelwijze is effectief. Dit neemt niet weg dat we in de uitvoering verschillende keuzes kunnen maken. Zelfs dit seizoen zijn we dit nog weer anders gaan doen. Ik was niet tevreden over de verdedigende balans in het elftal. Je wilt als trainer altijd grip op de wedstrijd hebben. Je kunt een kans tegen krijgen doordat iemand uitglijdt of over een bal trapt. Dat kan gebeuren. Maar kansen tegen krijgen doordat je speelwijze hapert, dat wil je niet. Anderhalf jaar lang was ik daarover tevreden, maar dit seizoen was ik dat niet.”
Welke wijzigingen heeft u doorgevoerd?
Peter Bosz: “In Nederland word je veelal met twee verschillende manieren van opbouwen geconfronteerd. In het eerste geval bouwt de tegenstander op met twee spelers, de centrale verdedigers. Die gaan dan ver uit elkaar staan. De backs staan aan de zijlijn hoogop. De centrale verdedigers zullen proberen zo snel mogelijk een middenvelder in te spelen. In het andere geval trekt één centrale verdediger meer naar de zijkant, de andere blijft in het midden. In dat geval zakt een back in, waardoor de ploeg met drie mensen gaat opbouwen. Ofwel een middenvelder laat zich inzakken, waardoor men ook met drie gaat opbouwen. Dit is wat je tegenkomt, andere varianten zie je zelden. Wij bepalen vooraf, doordat we de tegenstander goed analyseren, welke van de twee centrale verdedigers wij in ieder geval niet aan de bal willen hebben. Bij die speler posteren wij onze spits. Onze centrale middenvelder (10) speelt vanuit de verdedigende middenvelder (6) van de tegenpartij, maar staat er niet achter maar ervóór. Hiermee voorkom ik dat zijn directe tegenstander ingespeeld kan worden en de tegenstander ons met een driehoekje uitspeelt. Hij anticipeert bovendien als het ware al op de doeltrap van de keeper naar de ‘vrije’ centrale verdediger. Mijn aanvallende middenvelder zet direct die man onder druk. Uiteraard heeft dit gevolgen voor al mijn spelers. Aan de balkant zit iedereen kort. Laten we aannemen dat hun rechter centrale verdediger wordt aangespeeld, dan geldt dit dus in dit geval voor onze linksbuiten (ten opzichte van de rechtsback), onze linksmidden (ten opzichte van een middenvelder) en onze linkback (ten opzichte van hun rechtsbuiten). Onze rechtsmidden komt naar binnen in de dekking op de centrale middenvelder. Onze rechtsbuiten kantelt ook naar binnen. Je ziet geregeld dat de middenvelders van de tegenpartij, om ruimte creëren voor de opbouw, relatief hoog staan opgesteld. In dat geval laat ik mijn middenvelders ook hier vóór hun man verdedigen. Een voorwaarde is, dat mijn verdedigingslinie goed aansluit. Hierdoor voorkom je problemen dat de betreffende middenvelders van de tegenpartij tussen de linies aanspeelbaar worden.” (tekening 1)
U gaf aan dat het drukzetten vorig jaar anders ging.
Peter Bosz: “Dat klopt. Toen zetten we geen druk door de as met een middenvelder, maar lieten we dat door een buitenspeler doen. De spits koos dan een centrale verdediger. De buitenspeler nam positie tussen de andere centrale verdediger en ‘zijn’ back. De middenvelder aan die kant nam ook een tussenpositie in, tussen de dichtstbijzijnde middenvelder en de back. Zodra die centrale verdediger dan werd aangespeeld, gaf onze buitenspeler vol druk. De middenvelder aan die kant dekte door op de back. De andere defensieve middenvelder kantelde door naar de centrale middenvelder van de tegenpartij. Onze buitenspeler aan de andere kant kantelde door naar een middenvelder. (tekening 2) Een alternatief dat de doelman dan nog had, was direct de doeltrap spelen op de back. In dat geval zette de middenvelder meteen vol druk op die back. De buitenspeler zakte in en maakte het speelveld klein. De twee overige middenvelders deden hetzelfde als in de bovengenoemde situatie, de meest vooruitgeschoven middenvelder kantelde ook richting de bal. (tekening 3) Kiest de tegenstander ervoor om hun back nog veel hoger te laten spelen, dan hoeven wij daardoor niet in de problemen te komen. Onze back pakt dan die back op en onze centrale verdediger de buitenspeler, die logischerwijs wat meer naar binnen komt te spelen. Mijn verdedigers staan dan één-op-één. Van groot belang wordt dan wel dat de onderlinge rugdekking in orde is. De opdrachten voor de andere spelers blijven dan identiek als in de vorige casus.” (tekening 4)
Het juiste moment
Is er een specifieke aanjager in het veld die het sein geeft?
Peter Bosz: “Nee. Het is de speler die door zijn handeling aangeeft dat er drukgezet moet worden. Ik had daarover een discussie met onze speler Qazaisjvili. Die beklaagde zich erover dat niemand een teken gaf: ‘Nobody talks!’ Ik heb hem uitgelegd dat juist hij, vanaf zijn 10-positie, vaak degene is die door het initiatief te nemen om druk te zetten, de anderen laat zien dat ook zij moeten handelen: jij bent het sein. Als jij sprint, gaat de rest. De aanvallende middenvelder heeft dan twee taken: hij moet de inspeelpass naar het middenveld eruit halen, maar zeker ook de diagonale bal naar de kant waarvandaan wij juist gekanteld zijn.
Dan komt de volgende vraag: wanneer moet hij nu gaan? Dat is dus niet wanneer de bal gespeeld is, maar nét het moment daarvoor. De keeper gaat de bal inspelen, draait in en op het moment dat hij gaat trappen, zal hij met zijn hoofd iets naar beneden gaan om de bal goed te raken. Dát is het moment om te gaan. Ga je later, dan heeft de tegenstander voldoende tijd om uit te draaien en het spel te verleggen. Je hoort heel vaak zeggen: ‘Je moet op het juiste moment gaan.’ Maar wat ís dat juiste moment? Dat proberen we hier te definiëren. Daar gaat het om. Dan geldt: bal beweegt, 10 beweegt.
De positie van onze aanvallende middenvelder is cruciaal. Het gaat allemaal om afstanden. Staat hij niet hoog genoeg, dan zul je zien dat de centrale verdediger die wordt aangespeeld de tijd heeft om open te draaien en het spel te starten. Dan kom je overal een stap te laat. Maar staat onze middenvelder te hoog, dan wordt die centrale verdediger helemaal niet aangespeeld. Ook dát willen we niet, dus het luistert heel nauw.
Wat daarin ook een grote rol speelt, zijn de kwaliteiten en keuzes van de keeper van de tegenstander. Het verschilt nogal per keeper of hij de verdediger wél of níet durft in te spelen. Ook speelt een rol of de keeper linksof rechtsbenig is. Speelt een rechtsbenige keeper zijn linker centrale verdediger aan, krijgt hij hem vaak op zijn linkerbeen terug. Dat is voordelig voor ons. Laat hij hem voor zich langs lopen naar zijn rechterbeen, neemt hij een groot risico. Met dat soort details houden wij rekening als we bepalen over welke kant we druk gaan zetten.”
U beschrijft tot nu toe het drukzetten tegen twee centrale opbouwers en ‘hoge’ backs. Wat zijn de gevolgen indien de tegenstander, zoals u al aangaf, een back laat inzakken?
Peter Bosz: “Die gevolgen zijn in feite proberen we hier te definiëren. Daar gaat het om. Dan geldt: bal beweegt, 10 beweegt. De positie van onze aanvallende middenvelder is cruciaal. Het gaat allemaal om afstanden. Staat hij niet hoog genoeg, dan zul je zien dat de centrale verdediger die wordt aangespeeld de tijd heeft om open te draaien en het spel te starten. Dan kom je overal een stap te laat. Maar staat onze middenvelder te hoog, dan wordt die centrale verdediger helemaal niet aangespeeld. Ook dát willen we niet, dus het luistert heel nauw. Wat daarin ook een grote rol speelt, zijn de kwaliteiten en keuzes van de keeper van de tegenstander. Het vermaar klein. De buitenspeler volgt in dat geval de inzakkende back. De spits kiest positie tegen de centrale verdediger die zich aan de buitenkant positioneert. En voor de aanvallende middenvelder geldt weer het principe, dat hij zich opstelt vóór zijn man en van daaruit de centrale verdediger die de bal gaat krijgen, onder druk kan zetten. Een bijzondere situatie, en zeker ook een van de redenen waarom ik uiteindelijk voor een andere wijze van drukzetten ben gaan kiezen, deed zich voor in de uitwedstrijd tegen FC Utrecht.
Dat was in zoverre een afwijkende wedstrijd, dat zij met drie man gingen opbouwen doordat steeds een middenvelder zich liet inzakken naar de buitenkant. (zie tekening 5, rode looplijn) In dat geval moest onze rechtsbuiten gewoon door op die man, maar dat gebeurde niet. Hij bleef bij zijn back, die heel hoog stond. Daardoor kon FC Utrecht de 3:2 die zodoende ontstond, uitspelen en konden wij de druk niet handhaven. De ideale situatie is dan dat de buitenspeler dus doorschuift op de inzakkende middenvelder. Mijn (in dit geval) rechtsmidden gaat dan een tussenpositie innemen tussen zijn eigen man en de back die zojuist is losgelaten. Speelt de keeper de lange bal op die back, heeft hij tijd voldoende om erheen te gaan. Juist om die moeilijke bal af te dwingen, moet je niet er al gaan staan. Nee, een tussenpositie is dan veel beter. Ook al omdat je dan het veld niet te groot maakt. Als je echter hoog drukzet maar je doet het niet goed, eindigt het bij je eigen doel. (tekening 5) Behalve het vastzetten bij de doeltrap, het georganiseerde drukzetten, kunnen we natuurlijk ook praten over het ‘drukzetten bij ongeorganiseerde situaties’. Ik gebruik daarvoor meestal de term ‘in het spel’. De uitgangspunten blijven gelijk, en die zijn het best samen te vatten als: aan de balkant zit je kort, de niet-balkant kantelt. Daarbij geldt altijd dat de voorste linie moet afdwingen dat de moeilijke bal gespeeld wordt, waarna wij de bal kunnen veroveren.”
Grootheden
Hoog drukzetten is een van de zogenaamde ‘grootheden’ bij het verdedigen waarover u graag spreekt. Welke grootheden bestaan bij het verdedigen nog meer?
Peter Bosz: “Een andere grootheid is klein maken. Als wij goed drukzetten, zal de tegenstander snel kiezen voor de lange bal. In dat geval wil ik dat wij het spel direct klein maken. Wat betekent dat nu in de praktijk? In beginsel zal een van de centrale verdedigers veelal het kopduel aangaan. Uiteraard wil ik dat de andere centrale verdediger, maar ook de dichtstbijzijnde back, de rugdekking gaat verzorgen. Om de tweede bal te veroveren, hebben de overige spelers tevens een nadrukkelijke taak. De twee controlerende middenvelders zakken direct in tot vlakbij de situatie waar de bal is. Ook de aanvallende middenvelder en de spits plooien snel terug. De beide vleugelspitsen zakken in, waarbij de vleugelspits aan de kant van de back die rugdekking gaat verzorgen, zelfs inzakt tot bij de buitenspeler van de tegenpartij die daardoor wordt losgelaten. Op deze manier zullen wij vrijwel altijd de tweede bal oppakken. Wij trainen dit doorlopend. Het signaal wanneer ik ‘klein’ roep, wordt ook door alle spelers begrepen, ondanks dat de voertaal bij Vitesse Engels is.” (tekening 6)
Behalve over hoog drukzetten en over klein maken, hebben we het bij verdedigen dan ook over compact blijven en doordekken.
Peter Bosz: “In eerste instantie moet je dan weten dat binnen onze speelwijze de afstand tussen onze spits en de laatste verdediger niet meer mag bedragen dan maximaal 25 meter. De onderlinge afstand tussen de verdedigers is op zijn hoogst tien tot twaalf meter. Verandert de bal van kant, blijven de onderlinge afstanden in tact maar kantel je dus massaal naar die kant. Stel nu dat de tegenstander onder onze druk besluit de bal achteruit te spelen, bijvoorbeeld naar de keeper. Wat betekent dit dan voor ons? Staat onze spits in de buurt, jaagt hij direct door op de keeper. En dan voeren we onze afspraken weer uit zoals we dat hierboven besproken hebben. Uiteraard analyseren we de tegenstander uitgebreid. Neem nu De Graafschap, dat relatief vaak en snel voor een lange bal kiest. Praten we dan over ons veld compact houden, betekent dit dat we onze voorste linie vragen iets minder diep te gaan staan. Daarmee nodig je De Graafschap in feite uit om te gaan opbouwen, waar ze zich dus klaarblijkelijk minder comfortabel bij voelen. Doen zij dit, gaan wij natuurlijk nog steeds vol drukzetten. Daar trainen we een dag voor de wedstrijd nadrukkelijk op.”
Als we praten over compact blijven, wat is de methode waarmee u uw spelers hiermee confronteert?
Peter Bosz: “In de voorbereiding lopen wij per speler en per positie alle taken na. Toen ik net trainer was, had ik de neiging om alles bij de start van de voorbereiding meteen te behandelen. Dat heeft geen zin. Je moet ergens beginnen en dan gaandeweg loop je alle varianten na. Dat gebeurt bij Vitesse ook. In de eerste week van de voorbereiding laat ik de spelers nog met rust en geef ik ze tijd voor gewenning, maar daarna start ik met het vastzetten van de doeltrap. In de loop van de voorbereiding komen dan de verschillende tegenzetten van tegenstander aan bod. Soms moet je ook even een stapje terug doen om alles goed te laten bezinken, en daarna ga je weer verder. In mijn voorbereiding kijk ik daarna niet per se naar de eerste tegenstanders die we zullen treffen. Dat zou namelijk kunnen betekenen dat we ons aan die tegenstanders zouden aanpassen. Dat wil ik niet, want dat past niet binnen de filosofie van dominant willen zijn. Daarna hebben wij een speelwijze en willen wij ervoor zorgen dat we op iedere variant van welke tegenstander dan ook, ons antwoord paraat hebben. Het is dus heel belangrijk dat alle spelers op de hoogte zijn van hetgeen ze op de posities zouden moeten doen, waarvoor ze in aanmerking komen. Dat doe ik in eerste instantie één-op-één. Daarna vervat ik alles in Powerpoint-presentaties. Daarin bewegen alle spelers tegelijkertijd. Zou ik daarmee beginnen, dan zien de spelers door de bomen het bos niet meer. Wanneer ik ze eerst persoonlijk heb uitgelegd wat de bedoeling is, begrijpen ze hun taak ook in de context van het geheel. Tijdens de training hebben de spelers hesjes aan met sensoren. Wij gebruiken het systeem van Inmotio, veel nauwkeuriger dus dan gps. Hier hangt een 2D-systeem aan, waardoor wij spelers precies kunnen laten zien hoe zij positioneel gespeeld hebben. Verder werken wij samen met SportVU, waarvan wij data krijgen. Zij kunnen tijdens wedstrijden, doordat zij overal in het stadion camera’s hebben hangen, onderlinge afstanden bepalen. Wij kijken live mee.”
Restverdediging
Vitesse heeft in wedstrijden vaak snel de bal terug en zal dus relatief veel in balbezit zijn. Dan komt het aan op kansen creëren. Maar ook dan zijn er uiteraard verdedigende taken die overblijven.
Peter Bosz: “Geven wij een voorzet, komen er uiteraard spelers voor het doel. Maar ik vraag dan wel aan mijn spelers: waar zit nu voor ons het gevaar? Dat zit natuurlijk bij de tegenspelers die niet meeverdedigen maar speculeren op de afvallende bal, om van daaruit snel te counteren: veelal 7, 10 en 11 (en in de fase daarna 9). Hoe gaan wij daar nu mee om? In eerste instantie dekt mijn 2 door op 11. De 6 dekt door op 10, de 5 op 7. Wat van groot belang is, is de bezetting in het centrum. Bijvoorbeeld bij een hoekschop zie je vaak dat de centrale verdedigers in de restverdediging de 9 als het ware inklemmen: één ervoor, de ander erachter. Maar doen we dat ook als de bal in het spel is? Vaak niet! Dus ik wil dat zij dit ook in dit soort situaties, met het risico op een afvallende bal, doen. Dit betekent dat je de weg naar de spits afschermt en tegelijkertijd ook een man in zijn rug hebt. Pakt de keeper de bal en schiet hij uit, dan moeten wij razendsnel handelen. Dat is ook de reden dat ik graag met voetbalintelligente spelers werk. Dan moet de 3, die zich aanvankelijk vóór de spits had opgesteld, heel snel achter het duel tussen onze 4 en de 9 komen. En dan moeten beide backs, die aanvankelijk doordekten op de 11 en de 7, hun man loslaten om rond de situatie te komen en eventueel ook rugdekking te bieden.” (tekening 7)
Omschakeling We komen dan in een nieuwe fase: het omschakelen van aanvallen naar verdedigen. Vitesse hanteert een 5 seconden regel.
Peter Bosz: “Wij hanteren inderdaad een 5 seconden regel, wanneer we de bal verliezen. We willen dus binnen die vijf seconden de bal terugveroveren. Wanneer onze tegenstander verdedigt, zullen zij in beginsel ‘klein’ staan. Pakken zij de bal af, willen ze daarna ‘groot’ gaan staan. Om dat te doen, hebben ze ongeveer vijf seconden nodig. Binnen die periode zijn ze in balbezit relatief kwetsbaar om dat ze nog niet in hun ideale posities staan. Die tijd willen wij gebruiken om de bal te heroveren. Het gaat erom dat je bij balbezit niet terugloopt, maar dat met name de spelers in de buurt van de bal direct omschakelen en de druk uitoefenen. En natuurlijk is het dan wel zaak om na balverovering meteen naar voren te gaan. Toen ik begon bij Vitesse, kreeg ik van de spelers soms te horen: dit houden we nooit negentig minuten vol. Ik heb toen geantwoord: ‘Het ligt er maar net aan, hoe vaak je dit moet doen. Als wij snel de bal kwijt zijn, moet we vaak drukzetten. Dan begrijp ik wel dat je dit niet een hele wedstrijd volhoudt. Maar als wij in staat zijn zélf lang aan de bal te blijven, hoeven we minder vaak om te schakelen.’ Waarbij je natuurlijk wel altijd moet uitkijken, dat je geen positiespel gaat spelen om alleen maar in balbezit te blijven. Je moet wel altijd diepte blijven zien en op zoek blijven naar je kansen.” (afbeelding 1 en 2)
U heeft het over: bal veroveren en dan wél meteen naar voren gaan. Wat zijn de belangrijkste principes bij het omschakelen van verdedigen naar aanvallen?
Peter Bosz: “Om te beginnen geldt, dat wanneer je diep kúnt spelen, je dit ook absoluut moet doen. Tegen FC Utrecht, een wedstrijd waarover ik eigenlijk over de hele breedte erg ontevreden was (Vitesse verloor het duel in De Galgenwaard met 2-1, red.) zag je dat diverse spelers er te vaak voor kozen om de bal uit te halen en vervolgens pas dán weer aan een nieuwe aanval te beginnen. Dat is de kritiek die ik sowieso nog op diverse spelers heb, dat ze te weinig de mogelijkheden benutten om vanuit de omschakeling direct naar voren te spelen. Maar omdat we ook dit jaar weer met veel nieuwe en heel jonge spelers te maken hebben, is het wel verklaarbaar. Het kan natuurlijk best voorkomen dat de mogelijkheid om naar voren te spelen er niet is, of dat je die niet ziet. In dat geval geldt de regel, dat je in ieder geval balbezit moet houden: ‘Don’t lose the easy balls.’ Deze principes gelden onder alle omstandigheden, ook als we 2-0 voorstaan. Dan zijn we op zoek naar de 3-0. Ik geloof in doen waar je goed in bent. Als je 2-0 voorstaat, komt dit waarschijnlijk doordat je iets goed hebt gedaan. Waarom zou je dan iets veranderen? Als ik 2-0 voorsta, en ik kan iemand wegsturen die de kans op 3-0 heeft, waarom zou ik dat dan niet doen en de bal breed spelen met grote kans op druk? Alleen als de mogelijkheid er niet is om meteen diep te spelen, moet je je medespelers de kans geven om weer groot te gaan staan en van daaruit weer de voorwaarden scheppen om tot een goede aanval te komen. Want daar verdedig je voor: de bal krijgen om er vervolgens iets mee te kunnen doen.”
