“Om lang trainer te kunnen blijven bij eenzelfde team, moet je over een bepaald type leiderschapstijl beschikken. Sommige trainers kunnen een team in een momentopname naar een topprestatie leiden, maar hun kaars is snel uitgebrand. Ik heb zelf een geheel andere stijl, en daarin zitten een aantal eigenschappen die me volledig typeren als mens en als trainer. Zo ben ik altijd recht-door-zee en houd ik steeds de waarheid voor ogen, maar ik ben niet brutaal. Vriendelijkheid wordt in de trainerswereld soms ervaren als een gebrek, maar ik zie dat eerder als een kwaliteit. Velen beschouwen een vriendelijke coach als een softe coach, maar er is een wereld van verschil tussen die twee karaktertrekken. Attent en vriendelijk zijn heeft niets te maken met het niet kunnen doordrukken van je eigen stempel. Ik vind dat je als trainer ook een bepaalde durf moet vertonen. Je moet soms lef hebben om iets te forceren, bijvoorbeeld om op een cruciaal moment een jongere te brengen of om risico’s te nemen om een wedstrijd te doen kantelen. Heel belangrijk op kortere termijn, maar ook van nut op lange termijn, waar het meer gaat om principes en ingesteldheid. Die moet je durven aanpassen aan de evoluerende (voetbal)wereld waarin je je bevindt. Als je lang wilt meegaan als trainer, moet je ook een nederige houding aannemen. Wees niet timide en niet vals bescheiden. Ik vang als coach altijd de eerste klap op. Als we een wedstrijd winnen, laat ik de nabeschouwing in de media doen door de jongens die het verschil gemaakt hebben op het veld. Als we verliezen, doe ik dat altijd zelf. Zo breng ik de spelers nooit in een nog meer vervelende situatie. Als trainer ben ik erg bescheiden. Je mag nooit denken dat de resultaten enkel voortkomen uit je eigen aanpak. Teamwork is doorslaggevend. En dan heb ik het over de spelersgroep, maar ook over het team áchter het team. De trainersstaf vormt ook een team met evenwaardige leden die hun eigen specifieke taken hebben.
Daarnaast steek ik mijn ambitie nooit onder stoelen of banken. Ik ben trots op wat ik bereikt heb, wat ik als trainer ondanks die bescheidenheid ook uitstraal. Een belangrijk aspect hierbij is humor. Je moet kunnen lachen, maar je moet ook weer niet de clown gaan uithangen. Een andere regel: aanvaard de realiteit zoals ze is. Dat moet ik nu ook doen nu de club beslist heeft om geen profstatuut aan te gaan. Als je dat doet, kan je goed werk blijven verrichten. Ik heb wel wat naïeve trainers gekend, maar het seizoen erop waren ze al ontslagen. Realisme zorgt in mijn ogen automatisch voor een bepaalde vorm van bescheidenheid. Probeer als trainer te focussen op resultaten die haalbaar zijn met de kwaliteit van je spelerskern. En probeer daarnaast de details te beïnvloeden. In dat kader werk ik veel op stilstaande fases. Dat is vakkennis, maar je hebt er ook wel een portie geluk voor nodig om het te doen slagen. Waar ik zeker van ben is dat de kwaliteit van de spelers een groter verschil maakt voor een team dan de kwaliteit van de trainer. Een trainer kan wel een belangrijk psychologisch effect hebben op zijn team en hij kan bepaalde richtlijnen meegeven, maar je bent enorm afhankelijk van heel veel factoren die je niet in de hand hebt. Ik denk daarbij voornamelijk aan de kwaliteiten en het spel van de tegenstander.”
Kwaliteiten en gebreken
Om zeventien opeenvolgende seizoenen als hoofdtrainer bij één en dezelfde club aan de slag te blijven, moet je over een goed recept beschikken. Zo’n lange samenwerking lijkt niet meer van deze wereld. Toch kan het, bewijst Bosschaerts. De Kempenaar heeft zijn eigen ervaring opgebouwd.
Cis Bosschaerts: “Als trainer moet je je open durven stellen voor de innovaties die zich in het voetbal doorvoeren. Omdat ik zelf geen lange spelerscarrière heb gehad en zeker niet op hoog niveau heb gevoetbald, heb ik mijn ervaring opgebouwd door heel veel vakliteratuur te raadplegen. Ik neem negentig procent van alle sportgerelateerde boeken door die interessant kunnen zijn om mijn blik op het voetbal te verbreden. Wat magazines betreft behoort ook De Voetbaltrainer al vanaf de eerste editie in 1983 tot de vaste literatuur. Ik was er toen al van overtuigd dat je je constant moet proberen te ontwikkelen om te kunnen blijven meedraaien. Inspiratie is in dat kader erg belangrijk. Daarnaast heb ik voor mezelf een aantal stelregels. Eén ervan – en die deel ik voor nagenoeg honderd procent met mijn club – is dat je te allen tijde jezelf moet blijven maar wel progressie moet boeken. Dat kan perfect door veel bijscholingen te volgen en je te verdiepen in vakliteratuur. Mijn filosofie is niet gebaseerd op wat ik hier en daar heb gelezen, maar in die boeken heb ik wel mijn mosterd gehaald, om het zo te zeggen. Bovendien had ik door mijn opleiding als fysiotherapeut een bepaalde basis om te werken. Het fysieke aspect van het voetbal – blessurepreventie op kop – vind ik nog steeds enorm boeiend. Er is gedurende mijn carrière een hele evolutie geweest, maar ik ben altijd met de nieuwste ontwikkelingen mee gegaan. Ik heb veel trainers gekend die dat minder belangrijk vonden, maar ik zie geen enkele van hen nog in het voetbal.
Ook tactisch is er heel veel veranderd. Het moeilijkste voor mezelf beschouw ik de omwenteling van mandekking naar zoneverdediging. Verder ben ik heel erg geïnteresseerd geweest in de psychologische achtergrond van een speler. In die facetten van het voetbal heb ik mezelf altijd tot het uiterste gedreven om ze te beheersen en toe te passen op mijn spelers en in mijn voetbalgedachtegang. Een van mijn sterke punten is misschien wel dat ik altijd heb geweten wat ik kon en niet kon. Het technische was nooit mijn specialiteit. Ik was gewoon niet goed genoeg in die materie en dat is meteen ook de reden waarom ik nooit jeugdtrainer ben geweest. Bij de jeugd is voetbal een individueel gegeven binnen het groepsgebeuren, maar ik was meer bezig met de groep: hoe mensen aanpakken, hoe een groep kneden, hoe resultaat halen, en zo meer.”
Non-verbale communicatie
Cis Bosschaerts: “Het spreekt voor zich dat ik niet meer dezelfde trainer ben als in mijn beginjaren, maar toch durf ik stellen dat er nog veel facetten terugkomen. Op voetbalgebied is een vergelijking nog nauwelijks mogelijk, maar spelers – allen mensen met hun eigen kwaliteiten en gebreken – benader ik nog steeds op dezelfde manier. Er is in de tussentijd wel meer inzicht gekomen over hoe mensen functioneren en hoe je ze fris houdt in het hoofd, maar de aanpak blijft grotendeels. Met mensenkennis kom je ver. Als trainer moet je weten welk vlees je in de kuip hebt. Soms is dat makkelijk omdat je al een aantal jaren met bepaalde spelers werkt, maar dit seizoen heb ik bijvoorbeeld negen nieuwe basisspelers. Dan is dat wat aftasten. De individuele aanpak is belangrijk, want geen enkel mens is hetzelfde. Te veel trainers blijven steken in het collectieve. Elke training en wedstrijd is een kans om bepaalde spelers met een paar woorden een prikkel te geven om beter te presteren. Dat kan bijvoorbeeld gaan om vertrouwen geven dat hij zijn kans wel zal krijgen. We hebben in de kleedkamer ook een prikbord hangen met daarop krantenartikelen over de club en het eerste elftal. Spelers lezen die en weten dan ook perfect hoe ik als trainer bepaalde zaken bekijk. Dat is interessant als bijvoorbeeld iemand een slechte match heeft gespeeld en in de put zit. Die non-verbale communicatie zorgt ervoor dat hij weet hoe ik dat inschat en dan is hij meteen gerustgesteld. Want: ik zal een speler altijd zoveel mogelijk steunen, ook als hij eens een blunder heeft begaan of een slechte partij heeft gespeeld. Ik probeer ook altijd momenten te pakken om een speler zijn vertrouwen te winnen, zoals een belangrijke invalbeurt waarin ik hem een kans geef en aanmoedig die kans te grijpen. Het is dan natuurlijk wel aan de speler zelf om dat ook effectief te doen. Je kan het proces in gang zetten, maar het is de speler die de prestatie moet leveren.
Een groep smeden is een specifiek verhaal. Aan het begin van het seizoen heb ik al mijn spelers een vragenlijst gegeven waarin ik peilde naar wat zij vonden dat beter kon, vragen over hun positie, en ook wat achtergrondinformatie. Zo kwam ik te weten dat een nieuwe speler al zijn beide ouders was verloren. Daar houd ik dan natuurlijk rekening mee in onze onderlinge communicatie. Dat neigt naar individuele aanpak, maar ik vind dat het groepsproces begint met een individuele touch. Hoe sterker het hoofd van de individuen, hoe sterker de groep. Het seizoen begint altijd met een stage waarbij ik de spelers een avondje samen laat uitgaan. Dat is een mooi begin om elkaar beter te leren kennen. De trainingen vervang ik dan soms door een tandemrit waarbij ze moeten samenwerken en elkaar zo beter leren kennen. Wij hebben niet het grote budget van de professionele teams, dus we proberen het verschil te maken door kleine activiteiten. Zo is er tijdens het seizoen een wekelijkse pronostiek en een etentje waarbij vrijwilligers in de club koken en een beurtrol onder de spelers voor de afwas. Dat creëert betrokkenheid. En betrokkenheid zorgt doorgaans voor een fluïde groep.”
Tactiek
Cis Bosschaerts: “Het voetbal evolueert constant en dus moet je als trainer ook openstaan voor tactische ontwikkelingen. Qua spelsystemen vind ik het markant dat heel wat grote teams steeds meer kiezen voor één defensieve middenvelder in plaats van twee. Met andere woorden een verschuiving van een 1:4:2:3:1 naar een 1:4:1:4:1, waarbij die verdedigende middenvelder veeleer een driehoek vormt met de twee centrale verdedigers dan met de twee middenvelders voor hem. Dat is zeker een evolutie waar ik heel wat belang aan hecht, want op die manier krijg je in je organisatie een meerderheid. Daarnaast vind ik het tussen de linies voetballen – met onder meer infiltraties – een waardevolle vooruitgang. Dat zorgt voor een veel flexibeler spel met meer mogelijkheden.
Zelf verander ik door het seizoen liever niet van formatie, maar ik vind wel dat je je systeem moet aanpassen aan de spelers die je voorhanden hebt. Vroeger opteerde ik vaak voor een 1:4:2:3:1, maar dit seizoen heb ik maar één echte defensieve middenvelder én ik heb geen pure nummer 10. Waarom zou ik dat systeem dan behouden? Nu is het een verkapte 1:4:1:4:1. Maar als ik wel een steengoede nummer 10 zou hebben, zou het toch dom zijn om die niet te gebruiken? Als ik naast een targetman een goede 9,5 heb, waarom zou ik dan in een éénspitsensysteem voetballen? Dan moet je je formatie toch durven aanpassen. Eigenlijk bepaal jij als trainer niet het systeem, maar doen je spelers dat – indirect door de kwaliteiten die ze bezitten. Dat geldt ook in de wedstrijden zelf. Als de tegenstander met een mannetje minder komt te staan, dan vind ik dat je je systeem daaraan moet aanpassen. Een meer verdedigend ingestelde speler inwisselen voor een meer aanvallende. Een wijze raad: je moet de match niet in je hoofd hebben, maar je hoofd wel in de match. Ik maak ook wel eens een wedstrijdplan op, maar je moet ervoor openstaan dat dat opeens helemaal in het water kan vallen. Dan moet je wedstrijdgericht reageren en durven afstappen van je plan.”
Handelingssnelheid
Cis Bosschaerts: “Handelingssnelheid vind ik enorm belangrijk. Daar gebruik ik specifieke oefenstof voor. Zo spelen we geregeld een trainingsvorm waarbij zestien spelers verdeeld worden over vier teams van vier spelers in een ruimte van twintig meter bij twintig. Twee teams voetballen in het vierkant en twee teams verdelen zich op de zijlijn. Het is aanvankelijk een positiespel waarbij geen actieve tegenstander opdraaft gezien één ploeg centraal op balbezit speelt samen met één ploeg op de zijlijn. De andere twee teams doen hetzelfde. De spelers in het vierkant spelen met twee keer raken, die op de zijlijn met één keer raken. De spelers op de zijlijn mogen nooit kaatsen maar moeten altijd de derde man zoeken, een niet te onderschatten aspect in het moderne voetbal. In de eerste fase spelen we met één bal per twee teams. In een tweede fase worden dat er twee, zodat spelers toch al wat sneller moeten gaan inpassen en kijken waar de andere bal zich bevindt. We ronden de oefenvorm altijd af met een actief positiespel met één bal voor de vier teams, waarbij we dus in een 8:8 komen. Qua coaching stuur ik de spelers door erop te hameren dat ze het verloop van de tweede bal moeten volgen én dat in elke pass een boodschap moet zitten. Met de snelheid van de pass geven ze al aan wat ze willen bereiken. Een zachte pass vraagt doorgaans om een terugkaatser, een harde pass betekent dat de aangespeelde speler een derde man moet vinden om zo de tegenstander uit te schakelen. De speler die de pass geeft, kan ook de naam van een derde speler roepen zodat de tweede speler al weet naar wie hij de bal moet doorspelen. Zo kan je als team sneller voetballen. (tekening 1)
Op deze oefenvorm heb ik een uitstekend vervolg. De teams blijven behouden, de ruimte wordt twintig meter bij dertig en de spelers op de zijlijn verdelen zich enkel op de kortste zijden. Een punt kun je scoren door als team zonder balverlies van de ene zijde een speler aan de andere zijde aan te spelen. Wanneer een speler op de zijlijn de bal krijgt ingespeeld en hij heeft ruimte voor zich, dan mag hij gerust indribbelen om vervolgens een pass te geven. Voor het overige moet er steeds door iedereen met tweemaal raken worden gespeeld. De bedoeling van deze trainingsvorm is om extra diepgang toe te voegen aan de verhoogde snelheid van uitvoering. Wat coaching betreft wijs ik spelers erop dat ze niet altijd en zeker niet allen tegelijk in de bal mogen komen, maar ook dat ze niet met drie op één lijn moeten gaan staan. Belangrijk is tevens om steeds aanspeelbaar te zijn, wat betekent dat ze moeten ingedraaid staan; anders kunnen ze het spel niet snel genoeg vervolgen. In deze vorm waarbij diepgang moet worden gezocht, betekent dat voor de spelers binnen de rechthoek dus veelal met de rug naar de zijlijn gekeerd staan. De bal moet snel rondgaan, dus aan gepingel om gepingel heeft niemand iets. De speler die een pass geeft, moet niet in de bal komen, maar opendraaien en op die manier aanspeelbaar blijven. Je kan ten slotte ook verplicht de derde man laten aanspelen.” (tekening 2)
Positiegericht trainen
Cis Bosschaerts: “Variatie in training vind ik niet onbelangrijk. Zo geraken je spelers niet verveeld. Een van de facetten die het verschil maken, is positiegerichte training. Dat kun je makkelijk in je trainingen inpassen door deze oefeningen aan te bieden aan enkele spelers terwijl je met de rest van de groep een positiespel doet. Bij ons laat ik onze derde trainer die oefenvormen voor zijn rekening nemen. Op die manier stijgt de kwaliteit en het rendement van je trainingen. Ik pas ze vooral toe op de belangrijkste posities in mijn systeem, zijnde de flanken, de centrale middenvelders en de spits. Ik geef graag voor elk van deze posities een oefenvorm.”
Flankspelers
Cis Bosschaerts: “De trainer – in de wedstrijd zou dit een centrale verdediger zijn – speelt een bal in op een flankspeler. Dit kan zowel een back als een vleugelaanvaller zijn. De speler neemt aan, draait door en passt de bal hard in een klein doeltje. Belangrijk is dat hij voor de balaanname even uit zijn positie loopt en daarna – met de rug naar de zijlijn – de bal in de voet komt vragen. De pass in het doeltje stelt een pass naar de spits voor. Na die pass loopt de speler diep en komt vervolgens een tweede bal vragen van de centrale verdediger (trainer), waarna hij de bal kaatst en dieploopt om vervolgens de actie te maken en voor te zetten in een groter doeltje (wedstrijd = spits). Op die manier laat je de flankspeler drie in zijn positie vaak voorkomende acties trainen. Belangrijk is dat de speler de bal steeds aanneemt met de verste voet (bij de eerste pass rechts) en vervolgens meteen inspeelt met de andere voet. (tekening 3) Als je voor voetbal over de flanken kiest, vind ik opkomende backs een meerwaarde. Dan moeten je vleugelaanvallers wel naar binnen knijpen om enerzijds ruimte te scheppen en anderzijds de diepe spits te ondersteunen. Via die speelwijze stel je de back van de tegenstander altijd voor een keuze, waardoor je automatisch ruimte krijgt om te voetballen.”
Box-to-box-middenvelders
Cis Bosschaerts: “Een centrale middenvelder moet op-en-af kunnen gaan. Daarom begint deze trainingsvorm met een steigerungsloop (stevig tempo) van het zestienmetergebied tot aan de middencirkel. Daar pikt hij een bal op, kapt hij een paaltje uit en trapt in het eerste doeltje (linkerflankaanvaller). Vervolgens pikt hij een tweede bal op, kapt hij twee paaltjes uit en passt in het tweede doeltje (rechterflankaanvaller). Dan sprint hij meteen door naar de rand van het andere zestienmetergebied, waar hij een bal krijgt ingespeeld en afwerkt op een groot doel met keeper. Vervolgens mag hij even herstellen en deze oefening herhalen in de andere richting (zelfde opzet).” (tekening 4)
Spits
Cis Bosschaerts: “Bij oefenvormen voor de spitspositie is het belangrijk dat de speler de bal goed kan aannemen en snel kan afwerken. Een trainer gooit een bal over een doel en de spits knalt hem in één tijd binnen. Vervolgens biedt hij zich breed aan, volgt een georiënteerde balcontrole en schiet hij in een tweede doel. Dat tweede schot kun je laten afwisselen met een beweging waarbij de spits de bal aflegt op een naar binnen knijpende flankaanvaller (in de oefenvorm vervangen door een doeltje). Bij een andere vorm loopt de spits diagonaal diep om een pass in ontvangst te nemen, te draaien en te scoren. Vervolgens biedt hij zich bij de eerste paal aan om een tweede bal in één tijd te scoren.” (tekening 5)
Omschakeling
Cis Bosschaerts hecht in zijn voetbalmethode belang aan het snel kunnen omschakelen. In balverlies speelt zijn team vaak 1:4:2:3:1 en dat wordt dan een 1:4:1:4:1 wanneer de bal opnieuw wordt veroverd. Hij heeft een trainingsvorm ontwikkeld waarbij dit ingeoefend wordt vanuit een actief positiespel.
Cis Bosschaerts: “We spelen op één helft 11:11 waarbij het verdedigende team in een 1:4:2:3:1 speelt en het spel begint bij hun doelman die de bal uittrapt tot bij een van de twee centrale verdedigers van de aanvallende ploeg, op wie deze oefenvorm dus gericht is. De centrale verdediger heeft vier keuzes, waarbij de voorkeur uitgaat naar enerzijds het met een strakke pass inspelen van de naar binnen gekomen vleugelaanvaller of de afhakende spits en anderzijds de verste flankaanvaller met een kruispass wordt bediend. Met deze laatste actie verleg je het spel en kun je de ruimte benutten. Maakt de verdedigende ploeg deze beide opties onmogelijk, dan kan de centrale verdediger opbouwen via de vooruitgeschoven back of de centrale middenvelder aan zijn zijde van het spel (links of rechts). Die speelt dan de bal door naar de vleugelaanvaller of afhakende spits. De vier spelers waarvan sprake vormen zo een ruit. Op het moment dat de centrale verdediger zijn pass inspeelt, zakt de verdedigende middenvelder in tussen de centrale verdedigers. De spits mag nooit stil staan, hij moet bewegen richting de zijlijn en terug, wat twijfel veroorzaakt bij de back(s) van de tegenstander. Doordat de vleugelaanvallers naar binnen komen, staan ze borg voor een verticale opbouw en komen ze meer in scoringspositie. Centraal wordt een manmeersituatie (4:3) gecreëerd ofwel komen de flanken vrij wanneer de back de tegenstander volgt.” (tekening 6)
Cis Bosschaerts: “Bij balverlies is het de bedoeling om een stevig blok te vormen dat weinig ruimte weggeeft. De flankaanvaller, op dat moment in principe een ‘binnenspits’ gezien het systeem in balbezit, zet van binnen naar buiten druk op de back, terwijl de spits een pass naar de andere centrale verdediger verhindert. De verste flankaanvaller kantelt naar binnen en de centrale middenvelders zetten hoog druk. De defensieve middenvelder dekt door op de aanvallende middenvelder of hangende spits van de tegenstander. De back schuift door in de rug van de flankaanvaller van de tegenstander, in tegenstelling tot de verste back, die naar binnen kantelt.” (tekening 7)
