“De meest effectieve manier om de speelwijze te ontwikkelen, is door middel van je oefenstof tijdens de trainingen. Daarin probeer ik heel creatief te zijn, telkens nieuwe vormen te vinden om de manier van spelen te vertalen naar het trainingsveld. We beginnen de training altijd met een klein positiespel, bijvoorbeeld 7:2. Dat bouwen we dan uit naar 6:3 om de weerstaand te verhogen. Centraal staan vooral technische aanwijzingen: op de voorvoet staan, goede been inspelen, ingedraaid staan, geen draaiballen geven, strak inspelen, enzovoort. Als er minder spelers op de training aanwezig zijn, dan starten we bijvoorbeeld met 5:2 in twee groepen en bouwen we dat uit naar 6:6+2 in één groep. Een regel die ik vaak invoer, is dat spelers na een pass naar een andere lijn bewegen. Dat komt het uitgangspunt ‘inspelen en doorbewegen’ ten goede. Voor het voetbal dat ik voor ogen heb, is explosiviteit erg belangrijk. Ik doe zelden losse loop- en coördinatievormen, omdat spelers dan telkens weer bij een rijtje aansluiten. Dat werkt niet motiverend. Daarom combineer ik oefeningen voor het verbeteren van kort voetenwerk en sprongkracht en de voetbalconditionele sprints van Raymond Verheijen vaak met pass- en trapvormen en afwerkvormen. Dan zet ik een circuit uit met onder meer hekjes en stokken. De pass- en trapvorm die voorafgaat aan het afronden doe ik met poppen of paaltjes waarachter je vandaan beweegt. Die fungeren als tegenstanders en maken het pass- en trappen wedstrijdechter (zie trainingsvorm 1). De belangrijkste uitgangspunten daarbij zijn het uitspelen van de tegenstander, het vormen van driehoeken en één keer raken.”
Het voetbal dat u wilt spelen vraagt nogal wat van spelers. Over welke vaardigheden beschikken zij idealiter?
Roeland ten Berge: “Voor elke positie heb ik een bepaald profiel opgesteld. Dat profiel bestaat uit de belangrijkste vaardigheden voor die positie. Ik zie bij een nummer 6 bijvoorbeeld graag dat hij sterk in de duels, tactisch sterk, snel en wendbaar is, dat hij het spel kan verplaatsen en goed tussen de linies kan spelen. Bij elke positie hoort ook een takenpakket, onderverdeeld in verdedigen, omschakelen en aanvallen (zie afbeelding). De nummer 6 is een sleutelpositie in het voetbal dat ik wil zien. Hij is in de opbouw een van de belangrijkste mensen en moet ook verdedigend zijn mannetje staan.
Ik bepaal de ideale positie van een speler vooral door veel te observeren. Ter ondersteuning gebruik ik een vragenlijst die is ontwikkeld door Sander Roege (zie vragenlijst). Deze niet-voetbalgerelateerde vragen brengen de persoonlijkheid van een speler in kaart (zie afbeelding 6). Dat kan helpen bij het bepalen van zijn ideale positie. De nummer 6 is bijvoorbeeld vaak betrouwbaar en gedisciplineerd, neemt verantwoordelijkheid en is een leider en organisator. Zijn eigenschappen passen vaak binnen de kaders ‘kracht’ en ‘vorm’.
De vragenlijst kan ook helpen bij de manier waarop je tot spelers doordringt. Iedereen neemt informatie anders tot zich. Sommige spelers letten bijvoorbeeld heel matig op tijdens een wedstrijdbespreking. Door zoiets in kaart te brengen, weet je dat je die spelers beter individueel kunt bijspijkeren over de manier van spelen. Zo kun je ervoor zorgen dat zij jouw manier van spelen toch snel onder de knie kunnen krijgen.
Ik ben er overigens groot voorstander van dat clubs de gewenste voetbalvaardigheden per positie definiëren en die vervolgens gebruiken in de scouting. Daarnaast kun je ze heel effectief gebruiken in je jeugdopleiding. Zo kun je veel gerichter opleiden en de overstap naar het eerste elftal verkleinen. Het geeft richting en sturing aan datgene wat je van spelers verwacht en daar kunnen jeugdtrainers veel baat bij hebben. Het inpassen van jeugd in het eerste elftal is niet iets wat de hoofdtrainer moet doen, maar wat je gezamenlijk doet: met de technische mensen, de jeugdafdeling en de betrokkenen bij het eerste elftal. Op dat vlak gebeuren bij DVS goede dingen; in de eerste competitiewedstrijd stonden er zes zelfopgeleide spelers in de basis. De club won niet voor niets de Rinus Michels Award 2015, een stimuleringsprijs voor het goede werk dat er wordt verzet in de jeugdopleiding.”
DVS werd vorig seizoen kampioen met twee controlerende middenvelders en in elk geval één buitenspeler die het veld erg breed hield. Dat verschilt van de manier waarop u wilt spelen. Houdt u rekening met de manier van spelen die de spelers gewend waren?
Roeland ten Berge: “Ik houd er zeker rekening mee, maar ik vind ook dat er in een nieuw seizoen een nieuwe situatie ontstaat. Er zijn spelers vertrokken en gehaald en DVS speelt nu op een hoger niveau. Bovendien is het behalen van succes geen reden om niets te veranderen. Het is aan mij om de spelers van mijn manier van spelen te overtuigen. Daarbij maak ik onderscheid tussen formatie en speelwijze. Aan mijn speelwijze – de geduldige opbouw, het korte combinatievoetbal, veel beweging, het vormen van driehoeken en één keer raken op de helft van de tegenstander – doe ik niet of nauwelijks concessies, maar in de formatie is het spelersmateriaal bepalend. Mijn voorkeursformatie is weliswaar 1:4:3:3 met de punt naar achteren op het middenveld, maar als ik daar het materiaal niet voor heb, stap ik daarvan af.
Ik realiseer me wel dat het inslijpen van de speelwijze die ik nastreef tijd kost. Spelers zijn bijvoorbeeld vaak gewend de spits in te spelen als die mogelijkheid zich voordoet, terwijl ik liever eerst de middenvelders aan het werk zie. Ze zijn ook gewend om het speelveld heel groot te maken, terwijl ze bij mij juist dichter bij elkaar moeten spelen. Dat kost tijd, maar het is wel de kant die ik met het team op wil.”
DVS is dankzij het kampioenschap gepromoveerd naar de Topklasse en zal betere tegenstanders tegenkomen. Past u daar uw speelwijze op aan?
Roeland ten Berge: “In principe niet. DVS is net gepromoveerd en dat zou voor veel trainers aanleiding kunnen zijn om in te zakken en op de tegenaanval te gokken. Ik denk daar anders over: verzorgd voetbal blijft voor mij altijd de basis. Waar andere trainers graag fysiek sterke spelers zien, zou ik het liefst met tien heel beweeglijke voetballers spelen die het spel kunnen versnellen. Voetbal wordt steeds sneller, dus kun je het verschil maken met heel veel beweging. Als je in staat bent om met positiespel mensen uit te spelen, zul je altijd kansen creëren. Wij zullen overigens niet alleen op ons positiespel gaan teren. Om succesvol te zijn, moet je volgens mij ergens de beste in worden. Wij zullen goed worden in het positiespel, maar misschien niet de beste. We moeten ook andere specialismen creëren. Dat kan bijvoorbeeld het drukzetten zijn, of de omschakeling na balverlies. Onze compacte manier van spelen stelt ons in staat om de bal heel snel terug te veroveren als we hem kwijt zijn. Dat kan een wapen zijn.
Ik heb als trainer één keer de fout gemaakt om van mijn visie af te stappen. In mijn derde jaar bij eersteklasser vv Berkum zaten we na twee succesvolle seizoenen in een lastige fase. Ik heb toen, beïnvloed door de mening van anderen, concessies gedaan aan de speelwijze. Het spel werd met de week slechter en ik was mezelf niet meer. Daar heb ik van geleerd. Idealisme zit in mijn karakter en dat uit zich in de manier waarop ik wil spelen. Dat geldt ook wanneer ik een potje tennis speel: ik wil mooi spelen én winnen. Die twee moeten altijd samengaan.
Een mooi compliment dat ik kreeg was van een supporter die elk jaar een andere amateurclub volgt en daar vorig seizoen Excelsior ’31 voor had uitgekozen. Hij vertelde me ontzettend te hebben genoten van het spel van onze ploeg. We zijn weliswaar geen kampioen geworden, maar ik kijk erg positief op vorig seizoen terug. Ik word liever op die manier tweede dan kampioen met slecht voetbal.
