“Met Quick Boys spelen wij in balbezit 1:4:3:3 met de punt naar achteren op het middenveld. (tekening 1) In verdedigend opzicht spelen we 1:4:4:2, waarbij een van de twee aanvallende middenvelders naast de spits komt en de buitenspelers iets inzakken. (tekening 2) We hanteren balgeoriënteerde zoneverdediging. Dat wil zeggen dat we als blok met de bal meebewegen en de onderlinge afstanden klein houden. We lopen niet achter tegenstanders aan, maar geven spelers aan elkaar over en laten ons niet uit positie trekken. Zo proberen we een overtal te creëren in de buurt van de bal.
Tegenstanders hanteren verschillende formaties als ze op zoek gaan naar de gelijkmaker. Het vaakst komt een switch van 1:4:3:3 naar 1:4:2:4 voor. De buitenspelers gaan dan meestal wat hangender spelen. Wij stellen in dat geval geen extra verdediger op, maar handhaven onze eigen formatie. De belangrijkste reden daarvoor is dat we zo in staat blijven om overal op het veld druk te zetten op de bal. Als de tegenstander aan hun rechterkant in balbezit is, knijpt onze rechtsback ver naar binnen. (tekening 3)
Zo houden we toch één verdediger over en staan we niet één-op-één. Als de tegenstander het spel snel van de ene naar de andere kant verlegt, moeten onze backs grote afstanden overbruggen en komen ze weleens te laat. Daarin ligt een taak voor onze centrale en buitenste middenvelders om aan de zijkanten te assisteren. Wat daarnaast belangrijk is, is dat de rechtsback en rechter centrale verdediger goed communiceren. Het gevaar bestaat namelijk dat de centrumverdediger ervan uitgaat dat de back één van de twee spitsen dekt, terwijl de back nog te veel oog heeft voor de linksbuiten. De spits komt in dat geval vrij. Er zijn bepaalde situaties waarin we genoodzaakt zijn om wel een aanpassing te doen in onze formatie. Mocht de tegenstander 1:4:2:4 spelen met een van de twee middenvelders als diepe nummer 10, dan kiezen wij ervoor om onze twee centrale middenvelders niet naast elkaar, maar achter elkaar te laten spelen. Anders bestaat het gevaar dat ons centrale duo in ondertal komt als de nummer 10 vlak achter de twee spitsen speelt. Gaat de tegenstander zelfs met drie centrale spitsen spelen, bijvoorbeeld in de absolute slotfase, dan brengen wij een extra centrale verdediger in. (tekening 4)
Een van de lastigste formaties om tegen te spelen bij het vasthouden van een voorsprong, vind ik 1:3:4:3. Vanuit onze eigen formatie bestaat dan het gevaar dat we centraal op het middenveld in ondertal komen. Vaak speelt de tegenstander al snel lang, waarna de tweede bal ergens in het middenveld valt. Als we daar in ondertal staan, soms zelfs twee tegen vier (tekening 5), is de tweede bal vaak voor de tegenpartij.
Om dat te voorkomen, moeten mijn buitenste middenvelders verder naar binnen spelen, zodat het daar vier tegen vier wordt. Wat mij opvalt, is dat veel teams die aan de wedstrijd zijn begonnen met twee spitsen, in de slotfase juist overschakelen naar drie. Dat lijkt soms op ‘veranderen om het veranderen’, omdat ze er daarmee juist voor zorgen dat wij een extra centrumverdediger overhouden. Tegen 1:4:4:2 of 1:4:2:4 zullen de backs telkens een keuze moeten maken: dekken we door of blijven we staan? Dat is sowieso lastig, maar zeker in de slotfase, als je vermoeid raakt en het gevaar bestaat dat je achteruit gaat lopen.”
Drukzetten
Jan Zoutman: “Een van de grootste gevaren bij het vasthouden van een voorsprong, is dat het elftal op twee gedachten gaat hinken; de verdedigers lopen liever iets verder achteruit, terwijl de aanvallers hoog druk blijven zetten. De onderlinge afstanden worden dan veel te groot. Met Quick Boys hebben wij de afspraak dat de afstand tussen verdediging en middenveld en tussen middenveld en aanval maximaal 15 meter bedraagt. We blijven waar mogelijk hoog drukzetten.
Soms komt het voor dat we van dat plan afstappen. Dat gebeurde bijvoorbeeld in de uitwedstrijd tegen ASWH. Wij leidden met 0-1 en zij kozen ervoor om continu de lange bal te spelen vanaf hun keeper. Doorjagen op de keeper tot in het zestienmetergebied was geen optie, omdat we daarmee de opbouw weg zouden geven aan ASWH. Hun keeper had een erg verre trap, dus was het te riskant voor onze verdedigers om rond de middenlijn te verdedigen. Daarom kozen we ervoor ze iets verder terug te halen. Dat had consequenties voor de rest van het elftal, want de middenvelders en aanvallers moesten daardoor ook iets verder inzakken.
De centrumverdedigers zijn erg belangrijk in het drukzetten; zij zorgen er met hun positionering en coaching voor dat het elftal in de lengte van het veld compact blijft spelen. Het is fijn als er spelers in het veld staan die dit regelen. Dat hoeven er geen elf te zijn, vaak is één of twee al genoeg. Dat zijn ook de spelers die je als trainer gebruikt om veranderingen aan door te geven in een chaotische slotfase. Er is dan vaak te veel rumoer om alle spelers te kunnen bereiken.”
Lange bal Jan Zoutman:
“Een van de meest voorkomende veranderingen in het spelbeeld bij het vasthouden van een voorsprong, is dat de tegenstander vaker de lange bal hanteert. Het is uiteraard belangrijk die goed te verwerken, maar ook daarvóór kun je al iets doen: de tegenstander ertoe dwingen de lange bal vanuit de as te geven. Dat maakt het veel moeilijker voor een aanvaller; hij staat niet opengedraaid en ziet niet wat er in zijn rug gebeurt. Bij een schuine bal is zijn gezichtsveld meer naar het doel van de tegenstander gericht, waardoor hij gerichter kan koppen en een langere ‘aanloop’ kan nemen alvorens hij de lucht ingaat.
Een manier om de lange bal vanaf de back te voorkomen, is door te herkennen wat zijn sterkste been is. Een rechtsbenige linksback kun je beter van binnen naar buiten onder druk zetten, een linksbenige linksback beter van buiten naar binnen. Een pass over tien of twintig meter is over het algemeen geen probleem met het zwakke been, maar een lange bal over veertig of vijftig meter wel.
Als de lange bal wel wordt getrapt, gelden er twee basisprincipes: ten eerste staat het elftal heel compact, zodat de tweede bal vaker voor ons is. En ten tweede bespelen we de ruimte achter onze defensie. De keeper speelt daarin een rol door uit zijn doel te keepen en attent te zijn. Als een centrumverdediger het duel aangaat, zorgen de andere drie verdedigers voor rugdekking. Voor de centrale middenvelders geldt dat ze de ruimte achter zich verdedigen in plaats van de ruimte voor zich. De bal is vaak een aantal seconden onderweg, wat ze de tijd geeft om de afstand tot de defensie te verkleinen.”
Counteren Jan Zoutman:
“Als we de bal veroveren, staan we voor een keuze: de bal in de ploeg houden of snel de tegenaanval zoeken. Die keuze is altijd belangrijk, maar zeker in de slotfase bij een voorsprong. Door de bal in de ploeg te houden, winnen we kostbare seconden. Maar als de tegenstander risico’s neemt, ligt er ook extra veel ruimte voor een doeltreffende counter.
Ik verwacht van mijn spelers dat ze waar mogelijk vooruit spelen, maar wel in de vorm van een simpele bal met een hoge kans op succes. Blijf je te lang breed en terug spelen, dan zie je vaak dat de bal bij de keeper eindigt. De tegenstander staat achter en jaagt door, waardoor er vaak een lange trap volgt. Aan de andere kant moet je ook niet in het hoogste tempo op zoek gaan naar het verdubbelen van de marge, omdat dat ten koste gaat van de nauwkeurigheid in de passing. Daarin moet je een balans zien te vinden. Eenmaal in kansrijke positie moeten we het overzicht bewaren en waar nodig een extra station gebruiken.
Voor een effectieve counter zijn spelers nodig die loopacties maken in de ruimtes die er vallen, bij voorkeur in de diepte. Vervolgens moet de afstemming tussen passer en ontvanger in orde zijn en moet je er niet met te veel mensen uitkomen. Elke speler neemt namelijk ook een tegenstander mee en dat is niet bevorderlijk, want 2:2 is makkelijker dan 4:4. Bovendien houd je je restverdediging beter op orde door niet met te veel mensen voor de counter te kiezen. Wij willen, als we zelf de bal hebben, altijd een overtal houden achterin. Als onze rechtsback opkomt en de linksbuiten van de tegenstander kiest ervoor om niet mee te lopen, dan moeten andere spelers daarop anticiperen. Meestal is het in zo’n geval onze rechter centrale middenvelder die de positie van de rechtsback overneemt. Het centrum van de defensie blijft op die manier intact.
Als de tegenstander weer in een georganiseerde formatie staat, kunnen wij balbezit ook gebruiken als defensief middel: de tijd tikt door en we kunnen even op adem komen. Dat doen we wel het liefst op de helft van de tegenstander, want daar is balverlies minder gevaarlijk. In de slotfase kiezen we ervoor om in balbezit iets dichter bij elkaar te spelen. Zo sta je compacter op het moment dat je de bal verliest. Waar we voor moeten waken, is dat we niet te snel voor de risicoloze pass kiezen. Als er bijvoorbeeld een middenvelder vrijstaat, moeten we hem wel blijven inspelen. Dat brengt ook een risico met zich mee, maar daarmee dwing je de tegenstander wel om veel energie te blijven steken in het heroveren van de bal. Als er geen middenvelder vrijstaat, kunnen we een linie overslaan. Maar dat moet wel verzorgd gebeuren; het liefst over de grond en anders met een vallende bal, zodat we door kunnen voetballen. Goede teams onderscheiden zich van minder goede teams door de momenten te herkennen waarop ze kunnen blijven voetballen en wanneer ze minder risico nemen.”
Wisselbeleid Jan Zoutman:
“De spelers die als eerste in aanmerking komen voor een wissel, spelen op posities waar veel fysieke arbeid wordt verricht bij het vasthouden van een voorsprong. In onze speelwijze zijn dat vooral de twee buitenspelers en de aanvallende middenvelder die in defensief opzicht naast onze spits komt. Op die posities breng ik vaak frisse spelers in, zodat we druk kunnen blijven houden op de bal. Soms houdt dat in dat ik één of meer van mijn beste spelers naar de kant haal. Dat leg ik ze na de wedstrijd uit. Spelers die vermoeid raken, gaan nog weleens doseren en dat is funest. Ik heb liever dat zij zeventig minuten alles geven, dan dat ze zich gaan sparen. Goed voetbal begint met veel defensieve arbeid, zeker bij een voorsprong.
Mijn verdedigers en controlerende middenvelders wissel ik veel minder vaak. Een reden om dat wel te doen, is meestal om een ander type speler te gebruiken, een specialist. In het verleden heb ik bijvoorbeeld wel teams gecoacht met een centraal duo bestaande uit een voetballer en een mandekker. Dan bracht ik in de slotfase weleens een kopsterke verdediger in voor de voetballer. Dit seizoen posteer ik regelmatig een ‘voetballende’ middenvelder op de vleugel. Hij speelt wat vaker in de bal en is wat zuiniger en nauwkeuriger. Bovendien is hij minder kwetsbaar in de omschakeling, omdat hij minder drang naar voren heeft.”
Overbrengen op spelers
Jan Zoutman: “Wij hebben als technische staf goed nagedacht over de strategie die we in de slotfase willen hanteren als we voorstaan. Maar wij kunnen daar nog zulke mooie plannen voor uitwerken, het draait uiteindelijk om de uitvoering door de spelers. Trainingen zijn een prachtig middel om daaraan te werken. Een vereenvoudigde trainingsvorm waarin we dat doen, is bijvoorbeeld 7:6 + 2K (tekening 6).
Ik begin met het instrueren van de aanvallende partij, want hun rol is cruciaal. Het team dat de voorsprong dient vast te houden, komt eerst zelf met oplossingen. Daarna coach ik het team dat de voorsprong verdedigt. Belangrijk is om de onderlinge afstanden te bewaken, in de positie te blijven spelen en rugdekking te geven waar geduelleerd wordt. Vervolgens creëer ik situaties waarin de gemaakte afspraken terugkomen en kijk ik of de spelers het hebben begrepen, bijvoorbeeld door de formatie of de tactiek van de aanvallende partij te wijzigen. Waar nodig stuur ik bij en geef ik feedback.
Zo’n vereenvoudigde vorm heeft zijn voordelen, maar de beste manier om te trainen op het vasthouden van een voorsprong blijft 11:11. Dat doen we bijvoorbeeld in de voetbalconditionele training met de basis tegen de wisselspelers. Een subdoelstelling kan zijn dat er overal op het veld druk is op de bal en de lange bal vanaf de keeper wordt getrapt. In het eerste blok spelen we volgens de reguliere afspraken. In het tweede en derde blok veranderen de wissels van formatie en speelwijze, met de opdracht op zoek te gaan naar de gelijkmaker. Daarover heb ik ze vooraf geïnstrueerd, omdat er in de rust van twee minuten te weinig tijd is om dat uit te leggen. Het is aan het basiselftal om zo snel en adequaat mogelijk te anticiperen op de doorgevoerde wijzigingen.
Het komt regelmatig voor dat we een aantal afgesproken varianten lange tijd niet terugzien in wedstrijden, omdat de tegenstanders andere keuzes maken. Het gevaar bestaat dan dat de gemaakte afspraken wegzakken in het geheugen, dus blijven we die van tijd tot tijd herhalen. Dat kan in trainingen zijn, maar ook in besprekingen. Videobeelden vormen daarop een mooie toevoeging. Daarmee kun je laten zien waar we de juiste keuzes maakten in het vasthouden van een voorsprong, of hoe het juist niet nog eens moet. Ook gebruik ik regelmatig beelden van andere teams, zowel uit onze competitie als van topteams, om teamafspraken beter helder te krijgen. Spelers van tegenwoordig zijn steeds visueler ingesteld en hebben veel baat bij het kijken naar beelden. Dat hoeven geen twintig fragmenten te zijn; vaak kom je met twee of drie al een heel eind.
Ik gebruik vooral positieve aanwijzingen om de mindset van de spelers te beïnvloeden. Onze hersenen herkennen het woordje ‘niet’ niet, dus het werkt averechts om te zeggen dat spelers niet achteruit moeten gaan lopen. Ik houd ze voor om vooruit te blijven verdedigen, druk op de bal te houden en de onderlinge afstanden klein te houden. Dat is wat onbewust in de gedachten van de spelers vastgepind moet zitten en daar dragen mijn coachopmerkingen aan bij.”
