“Vooropgesteld, we werken bij Oranje onder 19 wel met ‘A-junioren’, maar toch is het werken met een nationaal team anders dan bij een club. Bij de club hebben de spelers hun wekelijkse activiteiten en het spelen bij Oranje onder 19 is de slagroom op de taart. Wij bieden de spelers een podium dat ze normaliter niet zo snel tegenkomen. Dat wordt anders als spelers bij hun club al bij de eerste selectie zitten of eraan mogen ruiken. Zeker als dit de Eredivisie betreft, dan zie je bij deze spelers direct een verandering in besef. Wat moet er gebeuren om een wedstrijd te winnen? Hoe is het om bij de eerste selectie te zitten? Jorrit Hendrix van PSV heeft deze ontwikkeling bijvoorbeeld meegemaakt in 2013. Of Sandy Walsh die bij Racing Genk zijn debuut heeft gemaakt en daardoor veel volwassener in zijn gedrag is geworden. Andere A-junioren hebben dit besef wat minder en dat heeft te maken met het niveau waarop ze op zaterdag acteren en wat er daar van hen gevraagd wordt.
Oftewel, er is een flink verschil tussen hetgeen in onze nationale Ajuniorencompetitie wordt gevraagd en wat nodig is in internationale topwedstrijden. Ik zie te veel wedstrijden die eigenlijk geen wedstrijd zijn, vanwege het niveauverschil tussen beide teams of vanwege het gemak waarmee tegendoelpunten geïncasseerd worden. En waar ga ik de mogelijke spelers voor het nationale team op beoordelen als ik weet dat er bij Oranje onder 19 andere dingen gevraagd worden dan in hun eigen competitie? In Oranje krijg je soms maar één kans en die moet je maken, terwijl je in Nederland te veel wedstrijden met ruime cijfers wint en je vaak legio kansen per wedstrijd krijgt. Of in de Nederlandse competitie kun je je nog wel eens veroorloven om ongestraft een foute inspeelpass van achteruit te spelen, terwijl de kans dat deze dodelijk wordt afgestraft in het internationale topvoetbal veel groter is. Het gaat er dus om dat A-junioren de hele wedstrijd kunnen volhouden om goed te handelen en om de afspraken binnen de speelwijze goed uit te voeren. Het internationale (jeugd)voetbal ontwikkelt zich op dit gebied razendsnel. ‘Wij’ zijn misschien wat speelser. Dat moeten we voor een deel zo houden, maar we moeten ook goed blijven bekijken hoe we ons competitieniveau kunnen optimaliseren. Daar is echter niet heel veel winst meer te behalen. Dus kijken we ook naar de wekelijkse beïnvloeding door de clubtrainers van de A-junioren.”
Anticiperen
Het is Oranje onder 19 niet gelukt zich te kwalificeren voor het EK in juli. De drie tegenstanders in de poule waren Wales, Moldavië en Georgië.
Wim van Zwam: “Alle drie de tegenstanders hebben de hele wedstrijd georganiseerd verdedigd en schakelden gevaarlijk om na balverovering. Dat vraagt iets van onze manier van aanvallen, verdedigen én omschakelen. Eén moment kan dodelijk zijn. Die leermomenten komen niet vaak in de nationale A-juniorencompetitie voor. Het wordt al anders als deze A-junioren in de Jupiler League komen te spelen. Je zag aanvankelijk dat Jong FC Twente, Jong Ajax en Jong PSV moeite hadden zich staande te houden als de tegenstander opportunistisch voetbal ging spelen met veel één-tegen-één. Wij willen ons meten met de Onder 19-teams van landen zoals Duitsland, Italië, Spanje. Als we tegen hen slordig zijn tijdens de opbouw, dan is de kans groot dat dit wordt afgestraft. Daarom was de eerste oefenwedstrijd van dit seizoen, tegen Duitsland (1-6 verlies), een eye-opener: wij zijn nog niet zo ver. Tijdens het kwalificatietoernooi speelden we tegen Georgië een heel behoorlijke wedstrijd, maar één foute inspeelpass van achteruit nekte ons. De pass werd onderschept aan de binnenkant van onze middenvelder die zich aan de buitenkant aanbood, onze restverdediging was niet in orde en we kregen een doelpunt te verwerken. Dit lijkt slechts één moment te zijn, maar ik vind het typerend voor dit Oranje onder 19. Spelers moeten denken aan ‘Als we de bal nu verliezen, sta ik dan goed?’ Vooral op momenten binnen het aanvallen dat we niet georganiseerd staan, is er nog veel winst te boeken. Dat is dus wat anders dan het verdedigen vanuit een georganiseerde situatie, bijvoorbeeld als de tegenpartij een achterbal gaat nemen. Dan krijgen we bijna geen doelpunten tegen. Een aantal jaren geleden hebben we een grote coachdag gehad en toen was Frank de Boer te gast. Hij vertelde dat hij pas echt heeft leren verdedigen bij FC Barcelona. Niet bij Ajax. Het ging volgens De Boer vooral om de momenten dat zijn team zelf de bal had. ‘Dan stond ik te genieten, in plaats van op de spits van de tegenpartij te letten die alvast een paar meter van mij wegliep om vervolgens snel om te kunnen schakelen’, zei De Boer. Je moet dus constant anticiperen op wat zou kunnen gebeuren. Waar moet ik staan? Sta ik wel goed opgesteld? Dit gaat met vallen en opstaan, maar je ziet dat spelers zich daar gaandeweg in gaan ontwikkelen en het steeds beter doen. Het herkennen waar je moet staan heeft met ervaring te maken en om die ervaring te krijgen zul je structureel wel – op internationaal niveau – moeten spelen.”
Uitstappen
Wim van Zwam: “Wat je tegenwoordig nog veel ziet in Nederland is dat, wanneer twee centrale verdedigers van de tegenpartij de bal overspelen en de 9 jaagt, een 10 – die op het middenveld met de punt naar voren speelt – ook gaat uitstappen. En dit terwijl de afstand tussen de 9 en de laatste lijn nog te groot is. Dan krijg je dus enorme gaten op het middenveld, waar een tegenstander door middel van goed positiespel iemand vrij kan krijgen. In het buitenland zie je dat dit minder gebeurt. Daar wacht een 10 meer met uitstappen en brengt een 9 het langer op om heen en weer te blijven lopen tussen de 3 en 4 van de tegenstander. Of ze laten de 9 en de 10 al naast elkaar spelen met twee linies van vier er kort achter. Het team blijft dan lang compact. Een belangrijk aandachtspunt bij ons is dan ook dat we willen dat het middenveld intact blijft en dat ze goed samenwerken met de drie aanvallers. Dus de 6, 8 en 10 moeten dicht bij elkaar blijven. Maar niet alleen zij, nee, het gehele team moet lang compact kunnen blijven spelen om van daaruit goed druk op de tegenpartij te kunnen zetten. Aan dat wezenlijke onderdeel van het verdedigen zou veel meer aandacht besteed kunnen worden. Dus de afspraken die je met je team als eerste maakt zijn: waar maken we het compact (zetten we ‘het blok’ neer) en waar gaan we druk zetten? Daarbij spreek je bijvoorbeeld af dat de afstand tussen de voorste en de laatste speler van je team niet groter mag zijn dan zo’n 25-30 meter. De 9 staat zo ongeveer op de kop van de middencirkel en de achterste linie staat net onder diezelfde cirkel. Je probeert daarmee te voorkomen dat bijvoorbeeld een 9 en een 10 te vroeg uitstappen. Compact maken en compact houden. (zie tekening 1 waarbij de 10 en de 9 uitstappen op het moment dat de afstanden te groot zijn). Binnen het ontwikkelen van een speelwijze is dit uitgangspunt een pijler.”
Punt
Wim van Zwam: “De keuze om tijdens verdedigen met de punt naar voren of naar achteren te spelen op het middenveld hangt af van diverse factoren. Je let hierbij altijd op de kwaliteiten van je eigen team, maar kijkt ook naar de kwaliteiten van de tegenstander. Stel wij willen met de punt naar achteren spelen en een tegenstander doet dat ook, dan staat er dus aan beide kanten een middenvelder vrij. In de praktijk zie je dan dat er door één van beide partijen binnen het verdedigen toch wat gekanteld wordt met het middenveld, zodat iedereen weer een man heeft tijdens het verdedigen. Daarom vind ik de discussie van het al dan niet spelen met de punt naar achteren of naar voren ook minder interessant. Je kijkt gewoon naar hoe de tegenstander speelt, welke specifieke kwaliteiten wij hebben en waar wij op het veld willen verdedigen. Hebben we een overwicht of moeten we ons iets aanpassen? Als je vervolgens zorgt dat je bij elkaar blijft, dan wordt het middenveld ook niet snel uitgespeeld en kun je de tegenstander dwingen om via een bepaalde kant te gaan opbouwen, omdat daar hun zwakte ligt. Wanneer je het tijdens het druk zetten niet voor elkaar krijgt om voldoende druk op de bal te houden, kun je in de situatie komen dat je met te veel spelers achterin op lijn wordt gedrukt of dat de tegenpartij makkelijk een bal achter jouw verdediging kan spelen. Dat wil je voorkomen, dus samenwerken in het verdedigen is heel erg belangrijk. Veel trainers kiezen er nogal eens voor om, tijdens verdedigen, overal koppeltjes te maken. Iedereen een man. Ik vermoed dat deze keuze vaak wordt gemaakt, omdat het heel gemakkelijk is. Elke speler van jouw eigen team is verantwoordelijk voor een speler van het andere team. Het is bovendien duidelijk en eenvoudig uit te leggen aan je spelers. Maar ik vind dat wij meer moeten kunnen dan alleen maar één-op-één verdedigen. Juist in het samenwerken en compact maken en houden is nog veel winst te halen.”
Meelopen
Wim van Zwam: “Een specifieke situatie doet zich voor wanneer een 11 van de tegenpartij zich laat zakken of tussen de linies gaat spelen en de 5 er tegelijkertijd overheen komt. Dat zijn lastige situaties om te verdedigen, want er komt communicatie bij kijken. Geef je spelers aan elkaar over en zo ja, wanneer en hoe? Wij hebben als afspraak dat je je tegenstander moet volgen, totdat de coaching iets anders aangeeft. Pas op het moment dat je van een andere speler hoort dat je je tegenstander los kunt laten, mag je loslaten. Ook hier is het weer zeer belangrijk dat de ruimte tussen alle linies niet te groot is. Als je in een kleinere ruimte speelt, kun je in een fractie van een seconde beslissen wat je gaat doen. Als ruimtes groter zijn, lukt je dat veel minder. Je merkt bij Ajunioren nog wel eens dat een vleugelverdediger alleen maar meeloopt met de inzakkende 11 van de tegenstander. Dit betekent automatisch ook dat onze rechtervleugelspeler ook met de opkomende 5 van de tegenstander mee zal moeten lopen. Daarin zie je dat onderling communiceren heel erg belangrijk is. En dit soort specifieke situaties zul je dus trainbaar moet maken. Minder in algemeenheden trainen, maar meer specifiek.” (zie tekening 2)
Rol tegenpartij
Wim van Zwam: “Bij het trainbaar maken van die specifieke situaties is de rol van de tegenpartij cruciaal. Als je geen aandacht besteedt aan de rol van de tegenpartij, kun je gerust van het veld stappen en zeggen dat je een aardige training hebt gehad. Maar dat kan juist komen doordat een tegenpartij niet die dingen heeft gedaan waardoor je eigen spelers gedwongen werden om verdedigende situaties goed op te lossen. In het geval van die opkomende 5 en de tussen de linies spelende 11 betekent het dus dat je deze twee spelers van de tegenpartij wel degelijk aanwijzingen moet geven. Dit kan tijdens het spel, maar dit kan ook vooraf. Je wilt namelijk dat de andere partij de tegenstander zo goed mogelijk nabootst en men zal daarom het gedrag van de tegenstander moeten kopiëren. Dit helpen van de tegenpartij wordt nog wel eens onderschat. Als ik namelijk tegen hun 4 zeg dat hij vaker in moet dribbelen, heeft dat consequenties voor de manier waarop mijn spits en mijn aanvallende middenvelder (punt naar voren) verdedigen. Door zo op trainingen bezig te zijn met de tegenpartij, breng je processen op gang bij het team waar je juist je aandacht op wilt vestigen. Je moet dit zowel in de georganiseerde situatie aanbieden en coachen als in de ongeorganiseerde (de omschakelmomenten waarbij spelers soms ‘uit de positie’ staan). In veel trainingen gebeurt het nog wel eens dat, wanneer je met opbouwen bezig bent, het spel na een veroverde bal door de tegenpartij, wordt stilgelegd en de bal weer opnieuw door de doelverdediger van het te coachen team in het spel wordt gebracht. Na een paar keer daalt de motivatie bij de tegenpartij, omdat ze die ballen telkens weer moeten inleveren. Juist de rol van de tegenpartij is zo belangrijk op trainingen. Als jouw eigen team tijdens een training aan het aanvallen is en de bal komt ineens bij de keeper van de tegenpartij? Dan leg je het niet stil maar dan ga je juist aan de slag met je eigen team. Als de keeper snel uitgooit, hoe staan we dán opgesteld? Wie heeft de restverdediging bewaakt?”
Variëren
Wim van Zwam: “Het uitgangspunt bij de nationale teams is het compact maken en compact houden in zowel de lengte als de breedte, omdat dát de voorwaarde is om uiteindelijk minder goals tegen te krijgen. De plek wáár je druk zet of welke accenten je legt, verschilt wel per wedstrijd en per situatie. Waar is de bal en waar sta je zelf? Je let daarbij wederom op je eigen specifieke kwaliteiten en op de sterke en zwakke kanten van de tegenpartij. Wil je de tegenpartij laten opbouwen via de verdedigers of juist niet? Als een tegenpartij matige opbouwers heeft, kan het lonen hen de bal daar te laten hebben en zelf iets verder in te zakken. Of als jouw team sterk is op de counter, kun je er ook voor kiezen om ze te laten opbouwen, zodat ze wat van hun eigen doel af komen. Je wilt een lange bal bij de tegenpartij voorkomen, omdat ze een sterke spits hebben die alle luchtduels wint. En soms wil je juist wel gelijk vast zetten, zodat er lang wordt gespeeld. Bijvoorbeeld als je weet dat je sterker bent in de duels en de afvallende bal meestal voor jou is. Maar ook binnen wedstrijden kun je hierin variëren. Het is namelijk erg lastig om hoog druk zetten een hele wedstrijd vol te houden. De stand in de wedstrijd is bijvoorbeeld ook van belang. Wat doe je als je achter staat? Het is dus goed om te bedenken wat je uitgangspunt is bij het verdedigen en welke varianten er daarbinnen zijn. Want als je compact verdedigt en veel druk vooruit zet op de helft van de tegenstander en je krijgt counters tegen, dat is niet de bedoeling. Dus compact maken en houden is het uitgangspunt, maar de plek op het veld waar je dat doet hangt samen met diverse factoren. Als trainer moet je daar wel degelijk naar kijken.”
Cultuur
Wim van Zwam: “Het is cultureel bepaald dat wij graag druk op de bal willen houden en het initiatief willen hebben. Wij willen, zodra we eenmaal compact staan, zelf kunnen bepalen waar we druk gaan zetten. Als je hoog druk zet, houd je dat in de regel geen anderhalf uur vol. Het hoog druk zetten vergt een enorme concentratie. Je speelt grotendeels op de helft van de tegenstander en laat daardoor ruimte achter de laatste linie ontstaan. Ook tijdens het aanvallen spelen we op internationaal niveau veel op de helft van de tegenstander. Wat je veel ziet is dat tegenstanders massaal inzakken en dat onze centrumspits soms wel tussen drie of vier spelers van de tegenpartij komt te staan. Op het moment dat je dan een verkeerde bal geeft, komt de tegenstander er middels een diepe bal heel snel uit. Er is voor een verdediger niets zo vervelend als dat hij moet draaien om achter een diepe bal van een tegenstander aan te rennen. Het is voor hen dus enorm belangrijk dat ze, juist tijdens het aanvallen, nadenken over hun positie in het veld waarbij een goede restverdediging en direct druk op de bal na balverlies om een dieptepass te voorkomen centraal staan. We hebben het in dit artikel vooral over verdedigen en omschakelen van aanvallen naar verdedigen, maar het zal duidelijk zijn dat er ook veel winst te behalen valt in het aanvallende positiespel. Als we dat beter beheersen, hoeven we ook minder om te schakelen. Dat laat onverlet dat we op het hoogste (jeugd)niveau ook veel aandacht moeten besteden aan het verdedigen en de omschakeling naar verdedigen. In onze jeugdcompetities komen onze beste verdedigers – die vaak al bij de grotere clubs spelen – eigenlijk te weinig in de situatie dat er echt verdedigd moet worden. Ze spelen in teams die bijna altijd (veel) sterker zijn dan de tegenpartij. Juist tijdens de internationale wedstrijden die ze spelen bij internationale toernooien, de Youth Champions League maar vooral tijdens de interlands met de nationale jeugdteams, kunnen de spelers zich ontwikkelen in het verdedigen. Het spelen van jeugdinterlands is dan ook eigenlijk een ‘must’ voor de talentvolle spelers om zich verder te ontwikkelen.”
Initiatief nemen
Wim van Zwam: “Ik verwacht van mijn eigen verdedigers dat ze initiatief nemen in het verdedigen. We speelden tegen Duitsland en dat team had twee spitsen voorin lopen. Eén spits (de 10) liet zich geregeld inzakken, wanneer wij de bal onder druk inspeelden op een middenvelder. Hierdoor kwam hij halverwege ons middenveld en onze achterhoede tussen de linies te spelen. De Duitsers probeerden bij balverovering deze ‘valse’ spits aan te spelen en dan kwamen ze er snel onder of gingen diep. Het duurde te lang voordat wij daar goed op anticipeerden. Ons middenveld werd in de omschakeling in die wedstrijd bij vlagen overlopen en onze verdedigers wisten niet hoe ze de spitsen moesten bespelen. Er was te weinig druk op de bal bij balverlies, mede omdat de achterste linie te ver uit elkaar stond en niet goed aansloot. Een team als Duitsland maakt dan direct gebruik van de geboden ruimte. Het was echter ook wel duidelijk dat we in die wedstrijd binnen het aanvallen veel steken lieten vallen.” (zie tekening 3)
Schuine lijn
Wim van Zwam: “Er is een discussie gaande over de manier waarop je met je laatste lijn moet gaan spelen. Moet dat echt op lijn zijn, of iets schuin? Stel dat de bal is aan de linkerkant, dan kun je met je laatste linie in een licht schuine lijn gaan staan, waarbij de linkervleugelverdediger de voorste en de rechtervleugelverdediger de achterste verdediger is. Je geeft als het ware allemaal wat rugdekking aan elkaar, in een schuine lijn. Tegelijkertijd moet je dan heel goed oppassen, want de rechtervleugelverdediger heft buitenspel op en geeft aan spitsen van de tegenpartij ruimte om diep te gaan. Zeker aan de directe tegenstander van de linkervleugelverdediger en aan de centrumspits. Ik ben zelf dus geen voorstander van het hanteren van die schuine lijn, wanneer de bal nog op grote afstand is van het doel. Als je dichter dan 25 meter bij het eigen doel speelt, is het geven van rugdekking ook heel belangrijk en dat kan dan wél in een licht schuine lijn. Des te dichter je bij je eigen doel speelt, des te minder ruimte er achter je verdediging ligt. Het buitenspel zetten kan dan ook gemakkelijker, omdat je druk hebt op de bal. Buitenspel is dus ook altijd gekoppeld aan druk houden. Als je geen druk op de bal hebt, kun je ook niet op buitenspel spelen, omdat elke diepe bal je dan al in problemen kan brengen.” (zie tekening 4)
Welbevinden
Wim van Zwam: “We onderschatten in wat voor een moeilijke situatie de A-junior op topniveau zit. Er komt heel veel op ze af. Ze zien van alles om zich heen gebeuren en betrekken dat op zichzelf. Spelers van hun leeftijd die al wel contracten krijgen bij clubs, terwijl ze zélf nog niet zo ver zijn. Of dat een club ineens een speler aantrekt voor de positie waarop de A-junior ook zou kunnen spelen. Een A-junior die mee mag trainen met het eerste elftal, maar ineens toch terug wordt gezet. Of een A-junior die in het beloftenelftal op de bank belandt, terwijl hij in de hele jeugdopleiding nog nooit op de bank heeft gezeten. Dat soort zaken doet iets met zo’n jongen. Ik vind dat er in de begeleiding van jeugdspelers in deze leeftijdscategorie nog veel winst te behalen is. Maar dit vraagt om specifieke kennis en een specifieke aanpak. Veel clubs krijgen dit nog onvoldoende voor elkaar. Ik denk dat iemand anders dan een trainer deze begeleiding zou moet verzorgen. Aan de ene kant kan een trainer wel een goede band met een speler hebben, maar aan de andere kant is hij ook degene die ervoor zorgt dat een speler bijvoorbeeld niet speelt. En je merkt dat heel veel jeugdspelers die de stap maken naar het eerste elftal toch een terugval krijgen. In de Eredivisie zien we hier een aantal voorbeelden van. Jongens maken snel een stap, waardoor het verwachtingspatroon stijgt. Van de buitenwereld, maar ook bij de speler zelf. Het gaat er dan niet eens meer om of een speler wel toe is aan een stap naar het eerste. De speler denkt dat hij eraan toe is, ook omdat hij ziet dat andere spelers van zijn leeftijd sneller debuteren dan hijzelf. En dan moet je dus sterk in je schoenen blijven staan.”
Aandacht
Wim van Zwam: “Ik denk dat er veel meer samengewerkt kan worden tussen allerlei disciplines – denk bijvoorbeeld aan de sportpsychologen – om een bredere kijk op het geheel te krijgen en de trainers van de juiste informatie te voorzien. Tenslotte zijn de trainers degenen die het meeste – en vaak eerste – contact hebben met de spelers. Als spelers niet lekker in hun vel zitten, kun je wel praten over flow en concentratiecirkels, maar dat heeft weinig zin. Topsport betekent per definitie stress en druk. De lat moet steeds hoger. Om spelers daar goed mee om te leren gaan, zul je in eerste instantie veel meer aandacht moeten schenken aan de persoon zelf. En dat betekent dat je gesprekken moet aangaan om te kijken hoe het ervoor staat en je zult spanningen moeten leren herkennen. Hierin schieten veel trainers vaak onbewust tekort, omdat de tijd ontbreekt of ze de specifieke kennis ontberen. Voor alle spelers gaat dit principe natuurlijk wel op, maar met name in de fase waar de A-junior zich bevindt, is dit essentieel. Ik zou er voor willen pleiten dat elke club iemand in dienst heeft die toptalenten begeleidt. Dat kost geld, maar uiteindelijk betaalt zich dat wel terug.”
