In Nederland zijn we gewend om vooral naar verdedigen te kijken vanuit het perspectief van mandekking en zoneverdediging. Jonas Eidevall, trainer van de vrouwen van Rosengård, vertelt over een andere manier van verdedigen: split position pressing, oftewel het continu innemen van middenposities om van daaruit op de juiste momenten druk te zetten. Wat houdt deze manier van drukzetten precies in en hoe introduceer je dit bij je team?
Uw team presst op de helft van de tegenstander niet vanuit mandekking of zoneverdediging, maar vanuit split positions. Kunt u uitleggen wat dit betekent?
Jonas Eidevall: ‘We spelen inderdaad geen mandekking, maar de spelers van de tegenstander zijn, net als binnen mandekking, wel ons belangrijkste oriëntatiepunt tijdens het verdedigen. We nemen posities in waarbij we telkens in staat zijn om met één speler minimaal twee verschillende tegenstanders onder druk te zetten als die worden ingespeeld. We spelen dus niet vanuit een directe tegenstander, maar positioneren ons er telkens tussenin. Zo verdedigen we dus steeds in 1:2 of zelfs in 1:3 of 1:4 waardoor we met één speler dreiging van pressie houden op meerdere tegenstanders.’
Veel tegenstanders zullen de onderlinge afstanden in deze situatie vergroten, waardoor deze manier van verdedigen lastiger wordt.
‘Dat klopt. Soms sta je in een goede middenpositie, maar vergroten twee of drie tegenstanders de onderlinge afstand, waardoor je een keuze moet maken. Dan kiezen we er altijd voor de tegenstander naar de zijkant te dwingen. Door de afstand tot de tegenstander in de as iets te verkleinen, krijgt de tegenstander aan de zijkant meer ruimte en wordt zij eerder ingespeeld. Dat is voor het hele team het teken de tegenstander verder naar de zijkant te dwingen en aan die kant uiteindelijk de bal te veroveren, met hulp van de zijlijn. Evenzo moeten onze verdedigers soms ook de keuze maken of ze de ruimte voor zich of de ruimte achter zich bespelen. In dat geval kiezen we ervoor de ruimte achter ons af te dekken en dan maar ruimte voor ons toe te staan.’
Dit klinkt als een manier van verdedigen die relatief moeilijk toe te passen is tegen goede teams, omdat zij beter in staat zijn om 2:1-situaties uit te spelen.
‘Dat is inderdaad ook mijn ervaring. Het is sowieso moeilijker verdedigen tegen goede tegenstanders, maar dat effect wordt nog eens versterkt binnen deze manier van verdedigen. Ook tegen goede tegenstanders werken we met middenposities, maar we doen wel een aanpassing: we zijn veel voorzichtiger met het uitoefenen van pressie op een speler van de tegenstander. De timing van de pressie moet namelijk perfect zijn om het te laten werken, dus jagen we bijvoorbeeld slechts één van de vijftien passes agressief af. Tegen minder goede tegenstanders hoeft de timing niet altijd perfect te zijn, maar is goede pressie ook goed genoeg. Dat stelt ons in staat om bijvoorbeeld tien van de vijftien passes agressief af te jagen. Tegen goede tegenstanders gooien we het verdedigen vanuit middenposities dus niet overboord, maar we houden vaker onze middenpositie en stappen minder vaak uit om de bal te veroveren.’
Kunt u een concreet voorbeeld geven van een situatie waarin iemand verdedigt vanuit een middenpositie?
‘Stel dat de rechter centrale verdediger aan de bal is. Je kunt dan met je linksvoor afspreken dat zij drukzet op de rechtsback als die wordt ingespeeld. Dan ben je in principe niet bezig met middenposities, want de linksvoor is voornamelijk verantwoordelijk voor één directe tegenstander, namelijk de rechtsback. Vraag je haar om eerst de lijn naar een andere speler te blokkeren, zoals de rechtshalf of rechtsvoor van de tegenstander, dan houdt zij al rekening met twee tegenstanders (tekening 1a). Kijk je ondertussen naar de positie van onze rechtsvoor, dan is zij bezig met het innemen van een middenpositie ten opzichte van drie tegenstanders: de linker centrale verdediger, de linksback en de linkshalf.
Ook als de bal naar de rechtsback gaat (tekening 1b), kan onze linksvoor meer doen dan alleen drukzetten op de speler met de bal. In dit geval haalt ze bijvoorbeeld de lijn eruit naar de vrijstaande aanvallende middenvelder van de tegenstander. Vier andere spelers nemen middenposities in. Onze rechtsvoor kan drukzetten op de linkshalf, maar ook op de linker centrale verdediger, als de bal eruit wordt gehaald. Onze spits kan drukzetten op de rechter centrale verdediger die de uitlaat biedt, maar ook op de rechtshalf die uitzakt. Onze linkshalf kan doorstappen op de uitzakkende rechtshalf maar ook drukzetten in de rug van de aanvallende middenvelder die vrijkomt. En wat te denken van onze linker centrale verdediger? Zij kan doorstappen op de aanvallende middenvelder, rugdekking geven aan de linksback én de spits overnemen als die overkomt naar balkant.’
Spelers nemen steeds middenposities in, wat ze in staat stelt om op meerdere spelers druk te zetten als die worden ingespeeld.
Welke teams in het internationale topvoetbal hanteren deze verdedigende strategie?
‘Ik zie Manchester City regelmatig op deze manier verdedigen. Een goed voorbeeld heb ik laatst als bewerkte video gepost op Twitter, waarbij Raheem Sterling en Gabriel Jesus met z’n tweeën fantastische middenposities innemen en uiteindelijk een pass in de opbouw onderscheppen tegen een keeper en drie verdedigers van Chelsea. RB Leipzig en Schalke 04 maken eveneens gebruik van het innemen van middenposities bij het pressen. Ik heb vorig seizoen, toen ik assistent-trainer was bij Helsingborgs IF, ook veel opgestoken van Per-Ola Ljung, die met name met de aanvallers op deze manier verdedigt.
Waar Ljung ook gebruikt van maakt, en waaraan wij bij Rosengård veel aandacht besteden, is het verdedigen vanuit het idee van double pressure, oftewel het dubbelen van de tegenstander die in balbezit is. Sowieso brengen de aanvallers dit vaak in de praktijk als de tegenstander een bal vooruit speelt (en de bal dus richting ons doel gaat). Onze aanvallers geven dan druk in de rug van de speler die de bal ontvangt. Soms zijn er zelfs drie spelers betrokken bij het onder druk zetten van één speler (tekening 2).
Vanuit de ingenomen middenposities zetten drie spelers vol druk op één tegenstander die de bal krijgt ingespeeld.
Middenposities innemen en dubbelen zijn de twee belangrijkste strategieën waarmee we in verdedigend opzicht werken. Het een vergemakkelijkt het ander. Door middenposities in te nemen, is de afstand van meerdere spelers van ons tot één specifieke tegenstander kleiner. Daardoor zijn we beter in staat om die tegenstander met twee of drie spelers onder druk te zetten. Staat iedereen bij zijn eigen man, dan is dit veel lastiger omdat de afstanden van meerdere spelers naar één tegenstander groter zijn.’
Eén tegenstander onder druk zetten met drie spelers klinkt als een riskante strategie. Lukt het, dan kan er gecounterd worden. Lukt het niet, dan ligt het veld open.
‘Dat klopt. Dat betekent dat het cruciaal is dat de spelers de juiste momenten herkennen om deze double pressing uit te voeren. Mocht een tegenstander er toch onderuit voetballen, bijvoorbeeld door in bovenstaande voorbeeld de rechtsback te bereiken, dan weten we wat ons te doen staat: met z’n allen als een speer terug naar onze eigen helft. Door de tegenstander op te houden, winnen we tijd om weer onder de bal te komen. Op eigen helft is onze basisstrategie overigens verdedigen vanuit de positie, in 1:4:4:2 met een vlak middenveld. Ook daar nemen we soms split positions in, maar wel binnen onze eigen zone. Verdedigen vanuit middenposities werkt vooral goed als we hoog drukzetten.’
In Nederland verdedigen veel teams op een manier waarop ook een element van middenposities terugkomt: doordekken door de as. De aanvallende middenvelder stapt door op een centrumverdediger, een centrale middenvelder dekt door op een controleur.
‘Als je dit goed uitvoert, kan het prima werken, maar er zitten wel twee nadelen aan. Ten eerste verdedig je zo toch nog vooral vanuit de man. Verover je de bal, dan staan jouw spelers dus ook nog in de buurt van een directe tegenstander. Als je de bal afpakt vanuit het pressen in middenposities staan onze spelers telkens opgesteld tussen allemaal tegenstanders in, waardoor ze vrijstaan en direct aanspeelbaar kunnen worden in de omschakeling na balverovering. Een tweede nadeel is dat ik hoog drukzetten vanuit mandekking riskant vind, met name tegen betere tegenstanders. Je riskeert veel mensen om druk op de bal te krijgen en bent heel kwetsbaar als de tegenstander hier tóch onderuit voetbalt. Door goede middenposities in te nemen kun je langer geduld houden en het juiste moment afwachten.’
Streamer: ‘Neem je tijdens het drukzetten middenposities in en verover je de bal, dan staan er allemaal spelers vrij’
Het verdedigen vanuit de zone in een laag blok is erg geschikt om tegen te houden. Hoog drukzetten vanuit mandekking kan effectief zijn om de bal te veroveren. Split position pressing is dus eigenlijk een goede tussenvorm?
‘Dat vind ik wel, je kunt goed tegenhouden én veroveren, als het moment zich aandient. Daarnaast stelt het je beter in staat om pressing traps uit te zetten, oftewel de tegenstander op een bepaalde plek in de val te lokken en daar de bal te veroveren. Schalke 04 doet dat vaak heel goed. Ze laten bijvoorbeeld de rechtsback inspelen en zetten die dan vanaf drie kanten onder druk (tekening 3a).’
Wat als iedereen in dit voorbeeld al onderweg is en de rechter centrale verdediger niet de back inspeelt, maar een lange bal geeft? Is iedereen dan niet uit positie?
‘Dit is precies het mooie van split positions: omdat je overal tussenin staat, kun je ook snel aan de andere kant assisteren. Eigenlijk houd je continu meerdere opties open om te anticiperen op wat er gebeurt. Als de linkervleugelverdediger in deze situatie te snel doorjaagt op de rechtsback, spelen ze hem niet in. Hij moet dus lang wachten. Gaat de bal vanaf de centrumverdediger door de lucht richting de spits, dan kan hij snel naar binnen komen om daar te assisteren (tekening 3b). De positie die een speler inneemt, is dus heel bepalend voor deze manier van verdedigen. Hetzelfde geldt min of meer voor de middenvelder en aanvaller van Schalke 04 die de rechtsback van de tegenstander in deze situatie onder druk zetten. Omdat ze ertussenin staan, kunnen ze altijd minimaal twee kanten op.’
Door een middenpositie in te nemen, kunnen drie spelers drukzetten op de rechtsback als die wordt ingespeeld, maar ook terugsluiten als de bal lang gaat.
Wat zou u een trainer adviseren die met deze manier van drukzetten wil gaan werken?
‘Allereerst is het belangrijk dat de spelers fysiek in orde zijn. En je moet begrijpen dat dit geen manier van verdedigen is waarbij je de bal elke keer wint. Misschien moet je al blij zijn als dat vijf van de tien keer lukt. De andere vijf keer moet je terug. Je hebt dan wel aanvallers nodig die daartoe ook daadwerkelijk bereid zijn. Daarnaast moet je als trainer veel aandacht besteden aan het verbeteren van keuzes. Dat kan bijvoorbeeld heel goed in positiespelen als 5:3 en 8:6 (tekening 4). Die zijn uitermate geschikt om het innemen van middenposities te verbeteren. Veel trainers zijn in zulke vormen voornamelijk bezig met aanvallen, maar deze manier van verdedigen is heel goed trainbaar in zulke vormen.’
In dit positiespel 8:6 verdedigt het witte zestal vanuit het idee van middenposities. Het is voor blauw in dit voorbeeld lastig om een goede oplossing te vinden.
Speel je 8:6 vanuit mandekking, dan zijn er steeds twee spelers vrij. Speel je vanuit de zone, dan moet er richting in het positiespel zitten, en dat is er niet altijd. Deze manier van verdedigen maakt zulke positiespelen dus eigenlijk veel wedstrijdechter?
‘Exact. Sterker nog: het is een van de redenen dat ik zo’n voorstander ben van deze manier van verdedigen tijdens wedstrijden. Je kunt er uitstekend op trainen in verkleinde vormen, waardoor de spelers er echt beter in worden en het verdedigen tijdens wedstrijden beter uit de verf komt. En wat ook erg fijn is: omdat we tijdens zulke positiespelen beter verdedigen, vraagt dit ook weer meer van de balbezittende partij, bijvoorbeeld in het ‘vermommen’ van passes die ze willen spelen. Doen ze dit niet, dan zit de tegenstander er al direct weer bovenop.’
In Nederland zetten veel teams druk met één veldspeler minder dan het aantal opbouwers van de tegenstander. Doet u dit ook zo binnen de split position pressing?
‘Nee, in principe doen we dit in gelijke aantallen, exclusief de keeper. Daartoe stelt deze manier van verdedigen je ook in staat. Omdat je drukzet vanuit middenposities kan elke speler, meer dan vanuit mandekking, de spelers áchter zich assisteren, bijvoorbeeld als de bal lang gaat, of ertussendoor richting middenveld. Daarom kunnen we het ons veroorloven met een extra speler druk te zetten.
Stel dat de tegenstander opbouwt met twee centrale verdedigers, twee backs en een controlerende middenvelder. Daar zetten wij gelijke aantallen tegenover (tekening 5). Onze centrale middenvelder houdt behoorlijk wat afstand tot de controlerende middenvelder van de tegenstander. Ze staat kort genoeg om haar onder druk te zetten als ze wordt aangespeeld, maar staat ver genoeg van haar af om de spelers achter zich goed te kunnen helpen als de bal lang gaat.
‘We zetten met vijf veldspelers druk op vijf veldspelers plus een keeper. Als de bal lang gaat, kan onze 8 in dit voorbeeld heel makkelijk ‘naar achteren’ assisteren omdat ze relatief veel afstand bewaart tot de 6 van de tegenstander.’
Als de bal teruggaat naar de keeper, zet een van onze spitsen druk. Wie dat is, hangt af van de kant waarover we de tegenstander willen laten opbouwen of lang spelen. Haalt de tegenstander meer spelers terug, bijvoorbeeld de vijf spelers uit bovenstaande voorbeeld plus een middenvelder en een buitenspeler, dan kiezen we ervoor om met ‘slechts’ zes spelers druk te zetten. We staan dan, inclusief keeper, dus 6:8.
Zetten we over het hele veld druk vanuit middenposities, dan staan we altijd hoog. Ik houd er niet van om dit tien of twintig meter lager op het veld te doen, omdat er in deze manier van pressen tegenstanders vrijstaan. Zakken we iets in, dan krijgt onze tegenstander tijd aan de bal en kunnen die vrijstaande spelers soms ineens bereikt worden. Zij kunnen vervolgens direct diep spelen, terwijl er met onze hoge verdedigende lijn op dat moment veel ruimte achter onze verdediging ligt. Verdedigen we laag, dan doen we dat zoals gezegd in 1:4:4:2 met een vlak middenveld. Het eerste referentiepunt is dan de eigen zone van elke speler, het tweede referentiepunt het innemen van middenposities.’
Kunt u een voorbeeld geven van het innemen van een middenpositie ver op eigen helft?
‘Stel dat de rechtsvoor van de tegenstander aan de bal is en twee reële opties heeft: de steekbal op de lopende spits in de diepte, of de bal naar de as op de aanvallende middenvelder (tekening 6). Centrale verdedigers van wereldklasse, zoals Sergio Ramos, zijn heel goed in het inschatten van zulke situaties, omdat ze de wedstrijd heel goed kunnen lezen. Sprint de spits diep en kan hij de bal meekrijgen, dan gaat Ramos mee. Dat sluit aan bij wat ik eerder vertelde: als je moet kiezen, is het belangrijker de ruimte achter je te verdedigen dan de ruimte voor je. Maar is de timing van de loopactie van de spits niet goed en is hij al voorbij de buitenspellijn als de bal nog niet is gespeeld, dan doe je als verdediger wat stappen vooruit. Je kunt dan drukzetten op de aanvallende middenvelder. Zo neem je als centrale verdediger een middenpositie in tussen de spits en aanvallende middenvelder, waardoor je twee opties hebt om het gevaar eruit te halen. Op die manier kun je beter anticiperen op de situatie. Je eerste referentiepunt is op eigen helft gewoon je eigen zone, maar binnen die zone kun je in bepaalde situaties wel een middenpositie innemen. Real Madrid is qua tactiek op teamniveau geen meesterlijk team, maar ze beschikken wel over centrale verdedigers die erg goed zijn in het maken van zulke keuzes.’
De linker centrale verdediger neemt hier een middenpositie in tussen het opvangen van de diepgaande spits en de aanvallende middenvelder die de bal in de voeten vraagt.
U geeft aan dat spelers binnen hoge pressie vanuit middenposities beter in staat zijn om spelers achter zich te assisteren. Wat zijn andere voordelen van deze manier van drukzetten?
‘Ik merk ook dat je met deze manier van drukzetten tegenstanders meer aan het twijfelen brengt. Als je drukzet vanuit mandekking, met voorin één veldspeler minder dan de tegenstander, dan staat er steeds iemand vrij. Het is dus voor het opbouwende team redelijk duidelijk welke keuzes ze moeten maken: de vrije man vinden. Of ze dit ook goed uitvoeren is een tweede, dat hangt af van de kwaliteit van het team, maar de vrije man is redelijk gemakkelijk te herkennen. Wij proberen door middel van de split position pressing de tegenstander continu aan het twijfelen te brengen. De beste oplossing ligt nooit voor de hand. ‘Moet ik de bal nu inspelen of loeren zij daar juist op?’ Zeker als onze pressing een paar keer goed werkt, sluipt er op deze manier onzekerheid in de ploeg bij het opbouwende team.’
Streamer: ‘Door deze manier van verdedigen brengen we de tegenstander continu aan het twijfelen, omdat de juiste oplossing niet voor de hand ligt’
