Een positiespel tijdens de training kan nog zo goed lopen, maar zo’n trainingsvorm heeft pas écht zin als de spelers er uiteindelijk beter door leren spelen in wedstrijden. Die zijn leidend; hoe beter de transfer naar de 11:11 wordt gemaakt, hoe effectiever een positiespel is. Welke middelen heb je als trainer voorhanden om de positiespelen die je geeft wedstrijdechter te maken? Vier trainers laten hierover in het kort hun licht schijnen.
Dick Lukkien, trainer FC Emmen: ‘We beginnen de training vaak met een positiespel. Liever kies ik voor vormen als 8:2, 6:2, 8:3 en 7:3 dan voor kleinere vormen als 3:1, 4:2 en 5:3. Tijdens wedstrijden leg ik veel de nadruk op slim vrijlopen en bewegen ten opzichte van elkaar. Dat komt beter terug in een positiespel met iets grote aantallen. Bovendien zie ik graag verticale passing en in een klein vak is dat lastiger. Soms spelen we 6:2 waarbij we de verdedigers na een bepaalde tijd doorwisselen. We houden bij hoe vaak zij de bal veroveren, dus zo komt er ook een element van winnen om de hoek kijken. Dit verhoogt de weerstand voor het zestal in balbezit.
In het begin van de week doen we daarnaast nog regelmatig andere grote positiespelen. In vier teams met vier verschillende kleuren hesjes bijvoorbeeld, plus neutrale spelers. Elk team hoort steeds bij een ander team, wat cognitief veel van de spelers vraagt. De omstandigheden veranderen en daaraan moeten ze zich aanpassen. De laatste jaren ben ik vaker richting gaan toepassen in positiespelen. Een voordeel is dat het doel van de vorm verandert: telkens hogerop het veld komen in plaats van balbezit houden. Dit is eerst lastig voor spelers, maar ze gaan het steeds beter herkennen. Je wilt zo’n veldbezetting creëren dat het mogelijk wordt om vooruit te voetballen. Spelers moeten positie kiezen ten opzichte van elkaar, tegenstanders kwijtraken, op het verste been inspelen en zo staan dat de bal er nét langs gespeeld kan worden. Dat zijn elementen die ook terugkomen in de 11:11.’
Bas van Baar, trainer NEC Nijmegen onder 13:
Wat betreft de trainingsvorm positiespel onderscheid ik verschillende vormen. Speelt een team in een groot overtal, bijvoorbeeld 3:1 of 6:2, dan spreek ik van een rondo. Een groot voordeel daarvan is dat de spelers heel veel herhalingen maken: veel aannames en passes, vaak vrijlopen, et cetera. Een vorm als 5:5 + 1 zie ik als een positiespel. Daarin leg ik veel technische accenten, zoals passen en trappen, aannames, kaatsen, de juiste lichaamshouding, enzovoort. Daarnaast komen er ook spelprincipes in terug, zoals het dichthouden van de as (teamfunctie verdedigen) of het zoeken van de vrije ruimte (omschakeling van verdedigen naar aanvallen). Zo speel ik bijvoorbeeld weleens een positiespel 4:4, waarbij twee spelers van elk team in het midden staan en twee aan de zijkant, tegenover elkaar (zie tekening 1). Het team dat in balbezit is, speelt dus 4:2, waarbij de richting waarin beide teams spelen verschilt. Dit is ook in de wedstrijd het geval. Worden de aantallen groter dan 5:5 + 1, dan kies ik liever voor een partijspel met doelen.
Ik vind het een uitdaging als trainer om een positiespel zó vorm te geven dat het accent dat je wilt trainen er automatisch veel in voorkomt. Doe je een bepaald positiespel zonder specifieke aanpassingen aan de grootte, regels en weerstanden, en leg je vervolgens een bepaald accent, dan komt dat accent niet specifiek terug in de vorm. Het verbeteren van dat aspect wordt dan wat geforceerd. Spelers willen namelijk de vorm zo goed mogelijk uitvoeren en waar mogelijk winnen. Willen we bijvoorbeeld specifiek aandacht schenken aan het vinden van de derde man of het inspelen op het verste been, dan probeer ik het positiespel zo in te richten dat deze aspecten vaak voorkomen. Daarbinnen kun je de situaties die plaatsvinden met spelers bespreken.’
Gijs Luirink, trainer FC Volendam onder 17:
‘Een vorm die ik graag doe, is 3:3 + 1, met vrij spel (net als in de wedstrijd) op een veld van ongeveer 15 bij 15 meter. De neutrale speler beweegt zich in het veld. Het ene team speelt op balbezit. Verovert het andere team de bal, dan moeten ze uit het vierkant dribbelen (of scoren via een pass in een klein goaltje). Lukt dat, dan krijgen ze de volgende bal ingespeeld en spelen zij 4:3. Zo krijgt het team dat balverlies lijdt de kans om hun fout te herstellen en creëer je altijd omschakelmomenten, net als in de wedstrijd. Ik doe ook regelmatig 5:3. Staat in die week verdedigen centraal, dan ligt de focus bijvoorbeeld op het dichthouden van de as. Het vijftal kan dan direct een punt verdienen door de bal door het drietal heen te spelen. In de wedstrijd speel je in gelijke aantallen. Daarom houd ik ervan in grote positiespellen ook aantallen te hanteren die aan elkaar gelijk zijn. Daarnaast maakt het toevoegen van richting een positiespel wedstrijdechter. Stel dat ik zestien veldspelers tot mijn beschikking heb, plus twee keepers. Dan speel ik bijvoorbeeld 8:8 plus twee kaatsers (de keepers), met richting (zie tekening 2). Het team dat in balbezit is, kan twee punten scoren als ze de kaatser aan de overkant bereiken. Lukt dat, dan krijgt het andere team de bal ingespeeld. Bij tien achtereenvolgende passes scoor je één punt. Dit dwingt het verdedigende team om initiatief te nemen in het drukzetten. De kaatser aan de eigen zijde vormt een extra speler in de opbouw. In dit positiespel komen veel elementen terug die ik ook in de wedstrijd wil zien.’
Gérard de Nooijer, trainer FC Dordrecht:
‘De speelwijze en formatie van het team, plus de accenten die ik daarbinnen leg, bepalen altijd voor welk positiespel ik kies. Ik leg bijvoorbeeld de nadruk op het verbeteren van de samenwerking binnen een bepaalde linie, zoals de verdediging. Bij voorkeur vindt het positiespel dan ook plaats op het gedeelte van het speelveld waarop zij in de wedstrijd spelen. Ik zet ook regelmatig linies tegenover elkaar, zoals de rechterkant tegen de linkerkant, plus een neutrale speler. Eventueel voeg ik daar nog aan toe dat ze de bal kunnen openen richting een ander vak, door middel van een crossbal of via een middenvelder in een tussenvak. Het veld is altijd een rechthoek, omdat dit ook in de wedstrijd geldt.
Los van de vorm die je kiest, is het erg belangrijk welke accenten je legt en hoe je daarop coacht. Train je op de omschakeling, dan moet je daar ook in je coaching continu op hameren. Je wilt bijvoorbeeld dat je team de bal binnen een aantal seconden herovert. Daaraan besteed je dan veel aandacht in je coaching. Vorig seizoen hebben we er gedurende een fase voor gekozen om een stukje in te zakken. Dan zou het gek zijn als ik in positiespelen verwacht dat mijn spelers alles afjagen. De nadruk kwam toen meer te liggen op het afschermen van passlijnen, gestaffeld staan en de as dichthouden. Dit seizoen willen we weer hoog drukzetten. Dat betekent dat je meer pressie verwacht, ook in positiespelen. Word je een keer uitgespeeld, dan is dat minder erg. Een speler erachter stapt weer door en kan de schade herstellen. Zo bepaalt de speelwijze de accenten die je in het positiespel legt en waar je op coacht.’
