Een voetbalteam bestaat uit veel verschillende individuën. Buiten de verschillende spelers behoren ook alle stafleden tot het team. Aan de hoofdtrainer de schone taak om al deze teamleden op een goede manier te laten samenwerken. Alleen dan is mogelijk om als team goed te presteren. Dit artikel gaat in op de verschillende aspecten van teamontwikkeling. Op welke manier geef je hier als trainer-coach sturing aan? Waar moet je op letten in de verschillende fases van teamontwikkeling?

In dit artikel geven we in vogelvlucht een overzicht van de belangrijkste aandachtspunten binnen het thema teamontwikkeling. Wil je écht de diepte ingaan over dit onderwerp, volg dan de e-learning ‘Teamontwikkeling’ (goed voor 6 KNVB-studiepunten) of de e-learning ‘Van selectie naar team’ (goed voor 4 KNVB-studiepunten).

e-learning teamontwikkeling
e-learning van selectie naar team

Teamontwikkeling vanaf de voorbereiding

Tussen het einde van het ene seizoen en het begin van het andere zijn er altijd wel wat wisselingen binnen een team. Dat kan zijn in de spelersgroep, maar ook in de staf. Daardoor zal de dynamiek binnen de groep veranderen. Aan de trainer-coach de taak om hier goed op in te spelen. De teamontwikkeling begint direct vanaf de voorbereiding. In deze fase legt men de basis voor de cultuur voor een optimale groei gedurende het seizoen. Het begin kenmerkt zich door de kennismaking. Iedere trainer-coach zal beamen dat het van groot belang is om de spelers goed te leren kennen. Dat zorgt ervoor dat er een band ontstaat. Een handvat dat hierbij kan helpen is te zien in de onderstaande afbeelding.

teamontwikkeling handvat

Nieuwe generatie

Spelers die zelf trainen om beter te worden, die jou als trainer uitdagen om hen te helpen hun doelen te bereiken. Spelers die je slechts een bal moet geven om hard te werken en in plaats van ‘spelen’ echt trainen, dat wil elke trainer-coach wel. De realiteit is vaak anders. Sommigen wijten het aan ‘de nieuwe generatie’, anderen aan een gebrek aan talent of de digitale ontwikkelingen. Zet een groep spelers bij elkaar, en voor je het weet is hun aandacht weg en zijn ze aan het ‘spelen’ in plaats van trainen. Elke trainer heeft weleens ervaren dat een training niet liep zoals voorbereid, dat spelers afgeleid raakten en de trainingsdoelstelling niet werd behaald. Geef je spelers een vinger ruimte, en ze nemen je hele hand.

Toch is een trainingsgroep of team zo te vormen dat zij ondanks alle afleidingen toch gaan kiezen voor trainen in plaats van spelen. Als trainer moet je echter zorgen voor de juiste leeromgeving. Misschien geef je als trainer (onbewust) wel ruimte om te gaan spelen, in plaats van een zelfregulerend kader aan te bieden. Door duidelijke grenzen te stellen, de juiste methodiek te gebruiken, continu te blijven richten op individuele ontwikkeling en op het juiste moment vragen te stellen zullen spelers steeds minder gaan spelen en steeds meer gaan trainen. Waarbij zij juist plezier ervaren door succesbeleving, omdat hetgeen ze zelf trainen steeds beter gaat. Dat maakt de teamontwikkeling cruciaal.

Teamontwikkeling volgens Tuckman

Het fasenmodel van Tuckman is een belangrijke middel om de teamontwikkeling te bepalen. Tuckman stelt, dat wanneer de spelers gaan samenwerken, er enige tijd overheen gaat voordat ze een team vormen. Daarin onderscheidt hij vijf verschillende fases: forming, storming, norming, performing en adjourning. Volgens het model doorloopt ieder team alle fases om een hecht team te kunnen worden. Hoewel alle fasen moeten worden doorlopen, zie je vaak dat door bijvoorbeeld verkeerde afspraken of gedragingen stappen terug moeten worden gezet en soms is het ook mogelijk om voorwaartse sprongen te maken.

Forming – Kennismaken met het team

Elkaar leren kennen in de voorbereidingsfase, maar direct gebruikmaken van de mogelijkheid om spelers voor te bereiden op de (nieuwe) manier van werken. Dit is de oriëntatiefase van het nieuwe team. In deze fase is het belangrijk om kennis te maken met elkaar, afspraken te maken en SMART-doelen te stellen.

Storming – Leren zelf te trainen

Deze fase kenmerkt zicht door het ontstaan van conflicten binnen het team. Daag spelers uit meer uit zichzelf te halen door op een andere manier te trainen (vanuit intrinsieke motivatie) en daag jezelf als trainer-coach uit door ruimte te nemen in je periodisering om individuele ontwikkeling naast teamontwikkeling te faciliteren. De spelers moeten worden uitgedaagd om de conflicten zelf op te lossen.

Norming – Zelfregulatie binnen trainingen als norm

De volgende fase in de teamontwikkeling is de normeringsfase. In tegenstelling tot de conflicten uit vorige fase, gaan de teamleden beter samenwerken. In deze fase wordt duidelijk dat spelers en staf werken aan hetzelfde doel: individueel en collectief beter worden. En dat zij er alles aan doen om optimaal te ontwikkelen.

Performing – Trainen op een hoog niveau

In deze fase gaat het om details, men is de nieuwe ontwikkelingsgerichte cultuur gewend en werkt samen aan individuele en collectieve verbeteringen. Zodoende is het doel zo goed mogelijk te presteren en de gestelde doelen te behalen. Het team is in staat om gezamelijk aan de gestelde doelen te werken. Ieder lid weet wat er van hem wordt verwacht.

Adjourning – Afscheid nemen van het team

De laatste fase van het model over teamontwikkeling is de afscheidsfase. Dit is aan het einde van het seizoen. Door veranderingen wordt het huidige team als het ware opgeheven. De spelers nemen afscheid van elkaar en van het team. Het toevoegen van nieuwe spelers of staf zal leiden tot een terugval naar een eerdere fase uit het model over teamontwikkeling.

Zeven kenmerken van effectieve teams

De teamontwikkeling kan je niet stapsgewijs vormgeven. Dit is omdat mensen altijd een onvoorspelbare kant hebben en niet voor de volle honderd procent te sturen zijn. En ook niet omdat er ontzettend veel factoren zijn waar je als team mee te maken krijgt: de media, het publiek, het bestuur. Aan de andere kant zijn er toch wel degelijk zaken waar je als trainer-coach invloed op hebt. Aangezien mensen zicht zich in een groep zich tot op zekere hoogte voorspelbaar gedragen. De mens is een groepsdier, en sociaal gedrag verloopt dikwijls volgens vaste patronen.’ Hoe ontwikkel je nu een sterk team? Hoe zorg je dat iedereen zich betrokken voelt? Om bij antwoorden op deze vragen te komen, zul je moeten nadenken over wat er zoal bij teamontwikkeling komt kijken. Sportpsycholoog Paul van Zwam benoemt zeven kenmerken.

De zeven kenmerken van sterke teams:
1: Een sterk team heeft (of krijgt) een duidelijke ambitie
2: In een sterk team is er plezier/humor
3: In een sterk team heerst vertrouwen
4: In een sterk team komen de beste spelers maximaal tot hun recht
5: Een sterk team heeft een wapen
6: Een sterk team heeft een professioneel karakter
7: Een sterk team is voortdurend op zoek naar verbetering