“Counterpressing is de gegroepeerde pressie direct na balverlies. Het hele team jaagt op de bal en wint die in het ideale geval meteen terug. Counterpressing kent twee hoofddoelen: het heroveren van de bal en het voorkomen van een doeltreffende counter van de tegenstander.
Het meest voorkomende alternatief voor counterpressing is als team direct terugplooien in de afgesproken defensieve formatie. Het nadeel daarvan is dat er relatief weinig druk op de bal is. Daardoor wordt de tegenstander veel tijd en ruimte gegund en kan er veel terreinwinst worden geboekt in korte tijd. Datzelfde geldt voor een ander alternatief: zo snel mogelijk diagonaal achter de bal komen; niet per se in de defensieve formatie, maar tussen bal en eigen doel. Een andere mogelijkheid in de omschakeling na balverlies is ‘gokken’: je zo positioneren dat je op een ideale plek staat voor een counter, mocht een teamgenoot de bal heroveren. Deze drie alternatieven verschillen van counterpressing omdat het doel niet zozeer is om de bal snel terug te veroveren.
Een van de aspecten die komt kijken bij counterpressing is het moment waarop het team stopt met gegroepeerde pressie en teruggaat naar de reguliere defensieve formatie. Het gegeven dat de bal doorgaans in beweging is, maakt het lastig om daarvoor het juiste moment te bepalen. Veel trainers hanteren de vijfsecondenregel: aan de spelers wordt verteld dat zij de tegenstander na balverlies vijf seconden afjagen. Als de bal dan nog niet heroverd is, plooien zij terug in de afgesproken verdedigende organisatie.
Dat kan een manier zijn om het elftal houvast te bieden. Een nadeel is wel dat het ideale aantal seconden verschilt per team en vooral per situatie. Het kan verstandig zijn om ook pressie te blijven zetten als de vijf seconden al voorbij zijn. Soms kan het juist beter zijn om de hevige pressie al in een vroegtijdiger stadium te staken. Uiteindelijk gaat het er vooral om dat spelers leren herkennen wanneer zij de bal kunnen heroveren en wanneer ze de counterpressing beter kunnen staken. Trainers die de vijfsecondenregel hanteren, doen er daarom goed aan naar de spelers te communiceren dat vijf seconden geen vaststaande regel is, maar een houvast waar ze van af kunnen wijken als de situatie daarom vraagt.”
René Maric: “Iedere actie die een speler op het veld maakt, heeft zowel een aanvallende als een verdedigende component. Daarom is de speelwijze in balbezit nauw verbonden met de omschakeling van aanvallen naar verdedigen. Als de onderlinge afstand ten opzichte van een teamgenoot groot is, kun je elkaar moeilijk ondersteunen, zowel in balbezit (voor het creëren van een afspeelmogelijkheid) als na balverlies (om te assisteren bij counterpressing). Als je juist dicht bij elkaar in de buurt staat, zal een pass van de ene speler naar de andere weinig aan de situatie veranderen. Tegelijkertijd kan één pass van de tegenstander beide spelers uitspelen. Zowel voor de speelwijze in balbezit als voor de counterpressing is het dus belangrijk dat de onderlinge afstanden niet te groot en niet te klein zijn. Bayern München is daar onder Pep Guardiola een meester in. Hun veldbezetting is geschikt voor korte combinaties en goed positiespel, maar ook voor effectieve counterpressing. De verbindingen die Bayern maakt als het balbezit heeft, maken het mogelijk om de bal gemakkelijk rond te laten gaan, maar ook om snel te anticiperen op balverlies en onmiddellijk druk op de bal te zetten.”
Algemene uitgangspunten
René Maric: “Om counterpressing effectief toe te passen, is het belangrijk om een aantal algemene uitgangspunten mee te geven aan de spelers. De meest beslissende factor is de positionering van het elftal op het moment dat de bal wordt verloren. Als de onderlinge afstanden klein zijn, wordt het veel gemakkelijker om gezamenlijk pressie uit te oefenen en de bal terug te veroveren. Anderzijds moeten twee spelers ook niet té kort op elkaar staan, omdat ze dan dezelfde ruimte bespelen. De ideale veldbezetting voor counterpressing heeft dus consequenties voor de speelwijze die je als trainer in balbezit uitstippelt. (zie kader)
Met voldoende spelers in de as van het veld en rondom de bal wordt het gemakkelijker de bal terug te veroveren en met voldoende mensen achter de bal krijgt de tegenstander minder kansen op een doeltreffende counter. Een simpele trainingsvorm die spelers het belang van een goede restverdediging laat inzien, is trainingsvorm 1. Beide doeltjes, waarin het team dat de bal verovert kan scoren, worden aan één kant geposteerd. Het team dat op balbezit speelt, staat voor een keuze: maken we het veld heel groot of spelen we dicht bij elkaar om effectiever te kunnen omschakelen van aanvallen naar verdedigen? En wie blijven er tussen de doeltjes en de bal voor het geval er balverlies wordt geleden? Daarnaast is het bij counterpressing belangrijk dat de omschakeling razendsnel plaatsvindt. Om tijdwinst te boeken, helpt het als spelers al in beweging zijn op het moment dat de bal wordt verloren. Om dat voor elkaar te krijgen, moeten zij leren herkennen wanneer er balverlies dreigt. Naarmate de kans toeneemt dat een teamgenoot de bal inlevert bij de tegenstander, dient een speler meer rekening te houden met de ideale positie op het veld voor effectieve counterpressing. Voor de rechtsback betekent dat bijvoorbeeld dat hij alvast iets meer naar binnen komt als er aan de linkerkant balverlies dreigt. Een ander algemeen uitgangspunt is het afdekken van het midden van het veld. Op dat gedeelte van het speelveld heeft de tegenstander meer opties als het gaat om rotatie, gezichtsveld en passes. Het geniet de voorkeur om de tegenstander die in balbezit is richting de zijlijn te dwingen, of liever nog achteruit. Een pass die een snelle counter in gang kan zetten moet in elk geval worden vermeden. De genoemde algemene uitgangspunten kunnen worden toegepast in verschillende varianten. Daarbij wordt er telkens op een andere manier voor gezorgd dat de bal wordt heroverd of dat de tegenstander niet kan counteren.”
1. Mandekking
René Maric: “Een eerste variant is het hanteren van mandekking. Jupp Heynckes paste dit toe bij Bayern München. (zie afbeelding 1) Elke speler zorgt ervoor dat hij na balverlies zo snel mogelijk een tegenstander dekt. Daarbij kan ervoor worden gekozen om een centrumverdediger over te houden als extra slot op de deur en een speler van de tegenstander (in dit geval de linksback) vrij te laten. Als er voldoende pressie is op de man met de bal, op de afbeelding door Bastian Schweinsteiger, bestaat er een goede kans om de bal te heroveren.”
2. Passlijnen blokkeren
René Maric: “Een tweede mogelijkheid is het blokkeren van passlijnen. Pep Guardiola hanteerde deze manier van counterpressing in zijn tijd bij FC Barcelona. (zie afbeelding 2) Spelers kiezen er niet voor hun tegenstander kort te dekken, maar gaan tussen de speler met de bal en hun directe tegenstander in staan. Daardoor staan zij in vergelijking met mandekking dichterbij de speler die in balbezit is en kunnen zij, als de onderlinge afstanden klein zijn, doorjagen op de man met de bal.”
3. Massale pressie op bal René Maric: “Een derde optie is het massaal afjagen van de tegenstander die in balbezit is door alle spelers die enigszins in de buurt staan. Ajax en het Nederlands elftal hanteerden deze variant in de jaren zeventig (zie afbeelding 3), vaak in combinatie met de buitenspelval. Deze vorm van counterpressing wordt met maximale snelheid en agressiviteit uitgevoerd. Een groot nadeel is wel dat het team erg kwetsbaar wordt als de tegenstander in staat blijkt om onder de druk uit te voetballen. De veldbezetting laat dan vanwege de massale oriëntatie op de bal te wensen over.”
4. Gedeelte speelveld afjagen
René Maric: “Een manier van counterpressing die als een vernieuwde versie van de massale pressie op de bal kan worden gezien, werd door Jürgen Klopp gebruikt in zijn tijd bij Borussia Dortmund (zie afbeelding 4): de speler aan de bal wordt gegroepeerd afgejaagd, maar daarbij houdt het team ook oog voor diens directe omgeving. Daardoor kan een nabije teamgenoot die de bal krijgt toegespeeld ook direct onder druk worden gezet. Er is vergeleken met de massale pressie op de bal minder focus op de (speler met de) bal en meer op zijn directe omgeving.”
Mix René
Maric: “Een team kan een van de bovenstaande vier varianten gebruiken als hoofdstrategie. Het is wel aan te raden om daar op bepaalde momenten van af te stappen: als de situatie daar om vraagt, kunnen spelers beter een andere variant van counterpressing hanteren. Zo kan een team dat doorgaans voor mandekking kiest er soms goed aan doen om op bepaalde momenten passlijnen af te schermen. Dat kan bijvoorbeeld voorkomen als er in de omschakeling al veel spelers tussen hun directe tegenstander en de speler met de bal in staan. Het is dan niet bevorderlijk om allemaal bij de speler met de bal weg te bewegen om een tegenstander kort te gaan dekken. De algemene uitgangspunten – de juiste veldbezetting, razendsnel omschakelen en het afdekken van het midden van het veld – blijven bij het incidentele switchen van variant wel van kracht.”
Voordelen
René Maric: “Het belangrijkste voordeel van counterpressing is het vergroten van de defensieve stabiliteit. In het moderne voetbal wordt de counter een steeds belangrijker wapen, omdat het team dat de bal verliest zich nog in een ongeorganiseerde situatie bevindt. Counterpressing is een effectieve manier om die snelle tegenaanval in een vroegtijdig stadium in de kiem te smoren. Counterpressing kent ook een belangrijk aanvallend voordeel. Op het moment dat de bal wordt verloren, denkt de tegenstander aan counteren en zullen er spelers naar voren sprinten. Als het elftal er op zo’n moment in slaagt de bal weer te heroveren, staat de tegenstander uit positie en is je eigen aanvallende organisatie nog deels intact. Bovendien wordt de bal bij counterpressing vaak hoog op het veld veroverd. Daardoor biedt het veel kansen om zelf te scoren in de ‘tegencounter’. Een ander voordeel is het gegeven dat je als team proactief verdedigt in plaats van reactief. Door direct de jacht op de bal in te zetten nadat die verloren ging, dwing jij de tegenstander tot keuzes. Als je ervoor kiest om direct in te zakken en weer achter de bal te komen, geef je het initiatief juist aan de tegenstander. Counterpressing stelt jouw elftal in staat om proactieve keuzes te maken.”
Overbrengen op spelers
René Maric: “Het is niet raadzaam om de gehele theorie achter counterpressing van A tot Z aan spelers uit te leggen. Het werkt contraproductief als je als trainer te veel ingaat op alle details en mogelijke varianten. Voor spelers is het vooral belangrijk om te weten welke actie ze moeten uitvoeren op welk moment. Daarbij kun je ze, om de motivatie te vergroten, wel uitleggen wat het doel is van counterpressing. Zo kun je ze vertellen dat ze als team een counter kunnen voorkomen door meteen druk te zetten. En dat ze zelf kunnen scoren door de bal hoog op het veld te heroveren. In de wedstrijdbespreking kun je dat in een emotionele context plaatsen door bijvoorbeeld te spreken van ‘We moeten de bal sámen heroveren’ en ‘We moeten elkaar helpen na balverlies.’ Individuele gesprekken zijn een goed middel om verbeterpunten in counterpressing met spelers te bespreken. Zo komt het vaak voor dat spelers te snel achteruit lopen. Als dat gebeurt, worden de ruimtes te groot en is het lastiger om de bal snel te heroveren. Daarnaast schakelen spelers soms te traag om, werken ze niet samen als team of laten ze gaten vallen die de tegenstander kan gebruiken om onder de druk uit te komen. Daarnaast zie je vaak dat verdedigers de ruimte achter zich niet altijd goed bespelen, waardoor een lange bal van de tegenstander gevaarlijk kan worden. Door ingedraaid te staan en op het moment van spelen explosief één of twee meter naar achteren te bewegen, kan de diepte eruit worden gehaald. Een andere valkuil kan zijn dat het team te lang doorjaagt als de bal richting de keeper van de tegenstander wordt gespeeld. Het elftal wordt dan in de lengte van het speelveld uit elkaar getrokken. Als de keeper van de tegenstander kiest voor een lange bal, zijn de onderlinge afstanden groot en is de kans op het winnen van de tweede bal kleiner. Uiteindelijk kan ieder team leren om counterpressing te hanteren, al zit er uiteraard verschil in het niveau van uitvoering. Dat de kwaliteit van counterpressing spectaculair kan worden verbeterd, toonde Klopp aan bij Borussia Dortmund. Zowel het team als individuele spelers maakten daarin tussen 2008 en 2013 grote stappen. De snelheid waarmee spelers omschakelen is deels genetisch bepaald, maar kent ook veel trainbare aspecten zoals anticipatie en reactievermogen. Daarbij zijn niet alleen de fysieke eigenschappen relevant; denkvermogen is minstens zo belangrijk. Het beste voorbeeld daarvan is Sergio Busquets. Zijn topsnelheid ligt relatief laag, maar toch is hij een van de beste spelers in de wereld als het gaat om counterpressing. Je zou kunnen zeggen dat zijn ‘voetbalsnelheid’ hoog ligt, ondanks dat hij een matige tijd zou neerzetten op de honderd meter sprint.”
