‘Ja, daar kan ik me goed in vinden. Een groot voordeel ervan vind ik dat je gericht werkt aan de lange termijn. Specifieke aanwijzingen en tactische keuzes per wedstrijd kunnen heel effectief zijn, maar wel vooral in die ene wedstrijd, op dat ene moment. Door te werken aan je spelprincipes ontwikkel je het team op de lange termijn. Spelers die oppikken wat je uitlegt, kunnen dit het hele seizoen gebruiken. Je wilt dat spelers betere keuzes maken gebaseerd op je principes. Natuurlijk vul je die altijd aan met wat gerichte informatie, want uiteindelijk gaat het om winnen. Maar de spelprincipes vormen daarvoor wel de basis en zijn van enorme waarde op de lange termijn. Ik zie meer voordelen van werken met spelprincipes als basis. Als trainers kunnen wij het eindeloos hebben over bepaalde spelsituaties en over al die situaties hebben we wel een gefundeerde mening. Voor spelers geldt dat logischerwijs niet. Wat je wilt is met spelers zo diep mogelijk op voetbal ingaan, maar het toch zo simpel mogelijk voor ze houden. Daar helpen principes heel erg bij, vind ik. ‘De as dichthouden’ is bijvoorbeeld heel simpel en je kunt het in iedere vorm terug laten komen. Het vormt bovendien een startpunt om dieper op de materie in te gaan en specifieke situaties met ze te bespreken.
Principes stellen je ook beter in staat om in verschillende formaties te spelen. Formaties zijn voor mij ondergeschikt aan principes. Dit geeft ons de kans om een formatie te kiezen die op dat moment het best bij de spelers past. We kijken naar de selectie en proberen onze beste spelers op posities neer te zetten waarop ze het best renderen. We spelen regelmatig 1:4:4:2 met een vierkant op het middenveld, maar ook wel met een ruit. En we hebben regelmatig 1:3:5:2 gespeeld. Qua formatie zijn we heel flexibel. Veel spelers vinden het heel prettig om met principes te werken. Een speler als Jeroen Veldmate kan een principe in het veld heel snel vertalen naar de betreffende situatie. Andere spelers hebben daar meer moeite mee. Iedereen neemt informatie anders tot zich en steekt anders in elkaar. Alexander Bannink heeft bijvoorbeeld een voorkeur voor concrete opdrachten. ‘Als dit gebeurt, doe jij dat.’ Ook voor hem vormen de spelprincipes de basis. Maar daarbij geven we een hem in bepaalde situaties wel iets meer aanwijzingen die betrekking hebben op specifieke spelsituaties. Als trainer wil je spelers het liefst van zoveel mogelijk informatie voorzien. Maar soms moet je er ook bewust voor kiezen om dit even niet te doen. Als je aan een speler ziet dat zijn hoofd er even niet naar staat, bijvoorbeeld. Je zou kunnen stellen dat dit erbij hoort voor een speler, dat hij zich er maar toe moet zetten. Daar valt zeker wat voor te zeggen, maar het is niet mijn filosofie. Dat heeft ook te maken met een stukje Fingerspitzengefühl dat je als trainer nodig hebt. Als zo’n jongen er op dat moment niet voor openstaat, moet je hem even met rust laten. Informatie geven komt de week daarop dan wel weer.’
Vanaf wanneer vormen spelprincipes de basis voor uw speelwijze?
‘Bewust nog niet zo lang, onbewust al lange tijd. Ik heb als trainer heel lang vooral op gevoel gewerkt. Het bewust benoemen van principes helpt me om mijn gevoel een plek te geven, om concreter te maken wat ik precies wil. Een huidig principe van ons is dat we altijd plus één op het middenveld willen creëren. Dat deed ik ook al in mijn tijd als speler. Niet omdat het een principe was, maar omdat ik dat handig vond. Ik zag dat het werkte. Dingen die bij je passen, die je al langere tijd toepast, maak je met principes concreter voor jezelf en simpeler voor spelers. Begin vorig seizoen heb ik alle spelprincipes voor het eerst op papier gezet. In de tussentijd heb ik ze wat bijgeschaafd, want je blijft je natuurlijk altijd ontwikkelen. Je laat een principe afvallen, voegt er eentje toe of schrijft ‘m net wat anders uit.
In het kiezen van principes is de eerste stap dat je zelf goed weet wat je wilt, en dat je dat vertaalt naar de spelers die je hebt. Je kunt wel willen dat je altijd onder druk opbouwt, maar als je twee centrale verdedigers hebt die dit niet kunnen, dan moet je daar misschien van afstappen. Daarna is het een kwestie van de principes zo goed mogelijk overbrengen. Dat gaat makkelijker als de spelers ook achter je principes staan. Ik heb het er dan ook regelmatig met ze over en vraag ze naar hun mening. Eventueel kun je op basis van zulke gesprekjes kleine aanpassingen doen. Hoe meer de spelers achter de principes staan, hoe meer ze elkaar er ook op corrigeren en aanspreken.’
Verdedigende principes
• We houden de as dicht en dwingen de tegenstander naar de zijkant
• Beweegt de bal, dan bewegen we als team in die richting mee
• We spelen agressieve pressing, variërend in hoogte
• We spelen compact, zowel in de lengte als de breedte
• Staan we in ondertal, dan houden we de tegenstander op
‘Het eerste algemene uitgangspunt tijdens het verdedigen is de as dichthouden en de tegenstander naar de zijkant dwingen. Daarop maken we één uitzondering: soms laten we juist bewust een tegenstander in de as inspelen, om er vervolgens vanaf alle kanten vol op te duiken. Dit hangt af van de tegenstander. Hebben zij centrale verdedigers die die bal graag geven? En spelen ze dan een middenvelder in waarvan wij vinden dat hij niet erg balvast is? Dan zetten we hiervoor soms een val uit. Dat betekent dat mijn twee spitsen net iets breder beginnen dan anders. Niet te veel, want anders is het niet meer te belopen. Speelt de tegenstander met een heel vaardige controlerende middenvelder, dan zullen we dit niet snel doen en dwingen de bal gewoon naar de zijkant.
Het tweede verdedigende principe is meebewegen met de bal. Stel dat de rechter centrale verdediger van de tegenstander de rechtsback inspeelt, dan wil ik dat het gehele team die kant op meebeweegt. Een vuistregel daarbij is dat elke speler minimaal de helft van de afstand loopt die de bal overbrugt. Een accent dat we toevoegen is dat een van de twee spitsen de weg terug afsluit, zodat we de bal ook daadwerkelijk aan de zijkant kunnen veroveren.
Bij het derde principe staat centraal dat we agressief pressen, waar ook op het veld. Soms kiezen we ervoor dit hoog te doen. De nuance in onze verdedigende speelwijze is dan dat een van de controlerende middenvelders wat hoger staat, zodat hij kan doordekken op een man als dat nodig is. Spelen we lager op het veld, dan bespelen onze twee spitsen de controlerende middenvelder van de tegenstander. Of we nou wat inzakken of hoog druk zetten, verdedigen doen we altijd agressief. Zetten we hoog druk, dan voegen we daar vaak wat concrete aanwijzingen aan toe. Een voorbeeld is dat we contra doorstappen met een controlerende middenvelder, zoals we morgen tegen FC Dordrecht zullen doen. Op eigen helft is het gemakkelijker om vooral vanuit je principes te spelen.
Het vierde principe is compact spelen. Meestal gaan we uit van onderlinge afstanden in de lengte en breedte van ongeveer 30-35 meter. Sommige trainers zien hun elftal liever nog compacter spelen, maar dat vind ik niet reëel. Vlak voor de eigen zestienmeter wellicht wel, maar hogerop het veld niet. Bovendien kun je ook té compact staan. Een team dat graag de wisselpass hanteert kan dan relatief eenvoudig gevaarlijk worden aan de andere kant.
Ons vijfde verdedigende principe is dat we de tegenstander ophouden als we in ondertal staan. In onze filosofie kun je geen drukzetten als de afstanden te groot zijn. Je probeert te zorgen dat dit niet voorkomt, maar het gebeurt elke wedstrijd wel een paar keer. Dan blijf je zitten, houd je de lijn en geef je medespelers de tijd om terug te komen. Ik zat op de cursus Coach Betaald Voetbal met Phillip Cocu. Die is daarin heel pragmatisch. Hij zegt gewoon: ‘Al staan we twintig meter van de goal af met vier verdedigers tegenover acht aanvallers, en niemand stapt uit, dan is het nog steeds behoorlijk lastig voor de aanvallers om te scoren.’ Daar ben ik het helemaal mee eens. Liever die situatie creëren dan een-voor-een doorstappen en allemaal worden uitgespeeld.’
Omschakelen na balverovering
• We zorgen voor dreiging in de diepte met loopacties van minimaal twee spelers
‘In feite is dieptedreiging het enige principe waar we concreet mee werken in de omschakeling van verdedigen naar aanvallen. Vaak zie je dat tegenstanders, op ons niveau maar ook daarboven, geen meester zijn in het verdedigen van de ruimte achter de verdediging. Dan moet je gewoon gaan lopen. Dat wil overigens niet zeggen dat we die bal ook altijd moeten geven. Loopt de tegenstander hierdoor terug, dan ontstaat er voor ons op het middenveld weer meer ruimte. Ik wil dat minimaal twee spelers voor diepte zorgen. Alexander Bannink doet dat bijna altijd vanaf het middenveld. Als we voorop met Anco Jansen en Cas Peters spelen, is Peters vaak de tweede die diepgaat. Jansen kiest er dan vaker voor om de bal in de voeten te vragen. Maar ziet Jansen dat slechts één speler diepgaat, dan gaat hij ook. Omschakelen is vaak ook gewoon logisch nadenken. Stel dat je net een kwartier achter de bal aan hebt gelopen, dan moet je af en toe ook kiezen voor balbezit. Je moet altijd aan kansberekening doen. Een speler als Jeroen Veldmate kan dit erg goed, andere spelers moet je hierin veel begeleiden, bijvoorbeeld door vaak beelden met ze te bespreken. Op die manier heeft Nick Bakker hier bijvoorbeeld grote stappen in gezet. Keziah Veendorp is na balverovering wat wispelturiger. Die zoekt graag de diepte, ook als het daarvoor niet het juiste moment is. We hebben deze week samen naar heel wat clipjes van zulke situaties gekeken. Dan zegt hij: ‘Ja, maar trainer, er lag wel ruimte hè?’, en daar heeft hij dan ook wel weer een punt. Je moet hem dan ook niet te veel afremmen, vind ik. Hij wil na balverovering direct vooruit en dat is ook goed. Door zulke situaties met hem te bespreken, pikt hij daar altijd dingen van op. Ook tijdens de training maak je spelers hiervan bewust. Vroeger legde ik het spel dan ook wel regelmatig stop, om zulke dingen uit te leggen. Daar ben ik grotendeels van afgestapt. Je wilt graag intensiteit in trainingen zien, terwijl je zo het tempo doorbreekt. En de situatie is toch altijd net iets anders, omdat spelers alweer op andere plekken staan dan ze stonden. Bovendien vinden spelers het helemaal niets. Dat had ik ook als speler en daar moet je als trainer rekening mee houden, vind ik.’
Aanvallende principes
• We willen een overtal creëren en uitspelen in de opbouw
• We zorgen voor veel spelers in de buurt van de bal
• Bij het voorbereiden van kansen zorgen we voor intensiteit en tempo
• We willen overlapping en dieptedreiging aan balkant en contrakant
• We stellen de tegenstander voor keuzes in een dynamische veldbezetting
‘Begin vorig seizoen was onze afspraak dat we altijd een overtal wilden creëren in de opbouw, exclusief keeper. Dit hebben we inmiddels dusdanig onder de knie, en we beschikken met Dennis Telgenkamp over zo’n goed meevoetballende keeper, dat we inmiddels een overtal willen ínclusief keeper. Als de tegenstander met vijf man hoog drukzet, halen wij in elk geval vijf veldspelers terug, waardoor we met Telgenkamp erbij 6:5 kunnen uitspelen. Bovendien staan we dan voorin een-op-een. In sommige wedstrijden leggen we daarin andere accenten. In de eerste helft op bezoek bij SC Cambuur vond ik dat we redelijk onder de voet gelopen werden. Dan haal je een extra speler terug om wat meer rust te creëren.
In alle gevallen is het heel verleidelijk om de lange bal te spelen. Dat zouden wij, zeker als Mario Bilate speelt, ook gemakkelijk kunnen doen. Maar daar kiezen we niet voor, ook niet op bezoek bij NEC of Jong Ajax. Ik geloof erin dat als we de eerste fase van de opbouw goed kunnen uitspelen, dit ons vervolgens veel oplevert. Vandaar het principe van het creëren én uitspelen van het overtal in de opbouw. Het creëren en uitspelen van een overtal geldt overigens ook op het middenveld. Soms kun je ook in gelijke aantallen wel aan voetballen toekomen, maar dan ben je wel afhankelijk van individuele kwaliteit. Met een extra speler op die plek gaat dit gemakkelijker.
Het tweede principe is dat we altijd veel mensen in de buurt van de bal willen hebben. Dat staat dan los van de aantallen. Als de bal op een bepaalde plek op het veld is, zijn wij daar goed vertegenwoordigd. Dat heeft twee voordelen: het stelt je in staat om kort combinatiespel te spelen en je staat direct goed als je de
bal verliest. We willen dus dat spelers relatief dicht bij elkaar spelen. Daar hoort wel een belangrijke nuance bij: de onderlinge afstanden tussen spelers moeten niet té klein worden. We willen veel spelers rondom de bal, maar daarbinnen staan spelers wel maximaal ver uit elkaar.
Wat we ook vaak zeggen is: geen druk betekent lokken. Stel dat Keziah Veendorp aan de bal is en hij wordt niet onder druk gezet. Dan zien we graag dat hij met de bal aan de voet een tegenstander lokt. Veel spelers weten dan niet wat ze met de bal willen en spelen hem snel af, maar Veendorp kan beter even wachten. Lokken, een tegenstander stapt uit, uitspelen. Dit kan hij erg goed. We houden de bal het liefst in de as, maar ik verbied geen dingen. Veendorp heeft bij Groningen acht jaar lang gehoord dat de bal niet naar de back mag. Daar ben ik het niet mee eens. Als de back helemaal vrij staat, moet je hem gewoon inspelen. Maar dan zeg ik wel: het doel is om weer terug te keren naar de as. De tegenstander stapt uit richting onze back, dus waarschijnlijk ontstaat er daardoor weer ruimte in de as.
Bij het voorbereiden van kansen, oftewel het voetballen om naar de goal te komen, willen we intensiteit en tempo. Dat is niet te verwarren met één keer raken of overhaaste beslissingen. We willen een bepaald ritme in de wedstrijd brengen, de tegenstander voor keuzes stellen en ze aan het lopen brengen. Dan heb ik het over het middenveldspel en de eindfase. Het vierde principe sluit hierbij aan: dieptedreiging en overlap. Dit principe komt ook terug in de omschakeling van verdedigen naar aanvallen, zoals eerder besproken. Het vijfde aanvallende principe is de tegenstander voor keuzes stellen in een dynamische veldbezetting. Je zult spelers bij ons niet vaak vanuit hun eigen, vaste positie zien spelen. Hiermee dwing je je eigen ploeg om telkens in beweging te zijn. Die beweging is zeer bevorderlijk voor je eigen spel. Het gevaar bij zo’n principe bestaat dat spelers door elkaar heen bewegen zonder dat hier een idee achter zit. Dat was zeker in het begin wel vaak het geval, maar nu nog zelden. Als je elke dag bezig bent je visie op spelers over te brengen, gaan ze op een gegeven moment dingen herkennen. Het principe zegt wát ik van spelers verwacht, door de maanden heen herkennen spelers steeds beter hóe ze dit voor elkaar kunnen krijgen.’
Omschakeling na balverlies
• Tegenpressing als we minimaal gelijke aantallen hebben in de buurt van de bal
• We houden de tegenstander op en plooien terug als we in ondertal staan
‘Deze principes hangen natuurlijk nauw met elkaar samen, want je doet als team óf het een, óf het ander. Om de communicatie hierin te verbeteren, hebben we twee spelers aangewezen die dit aansturen: Jeroen Veldmate en Hilal Ben Moussa. Zij geven het signaal of we gezamenlijk doorjagen of terugplooien. Dat gaat vaak goed, maar soms missen ze nog weleens een moment. Dan probeer ik ze vanaf de kant te helpen. Of soms ook bewust niet. Voor Ben Moussa is dit
bijvoorbeeld een mooi leermoment, hij moet meer leiderschapskwaliteiten tonen. Die ontwikkelt hij op deze manier. Ook Glenn Bijl kan in de toekomst in deze rol groeien, evenals Veendorp. Dat zijn niet toevallig alle vier centrale verdedigers en centrale middenvelders. Overigens vormen bovenstaande principes nooit een ijzeren wet, er kan best een moment liggen dat we in ondertal de bal snel kunnen heroveren of de tegenstander terug kunnen dwingen. Dan hebben spelers natuurlijk de vrijheid dit te doen. Maar over het algemeen gaat dit beter in minimaal gelijke aantallen.’
