Ga er maar eens aanstaan: met een groep sporters drie jaar intern verblijven en toewerken naar een doel waarbij de slaagkans door de buitenwereld minimaal wordt geacht. Menigeen herinnert zich de bloedstollende laatste minuut van de Olympische finale in het vrouwenwaterpolo, met de beslissende treffer van Danielle de Bruijn, de redding van doelvrouwe Ilse van der Meijden en het legendarische NOS-commentaar “Gelooft u in wonderen? Ja!” Anno 2014 mag coach Robin van Galen met het Nederlands herenteam proberen de Olympische Spelen 2016 in Rio de Janeiro te halen, maar de omstandigheden waaronder dit moet gebeuren zijn niet te vergelijken: geen A-status van het NOC*NSF, weinig geld, geen spelers die doorlopend ter beschikking staan. Dan komt het óók aan op de flexibiliteit en veelzijdigheid van de coach, zeker als het gaat om het inspireren van spelers.
Veranderen
Sinds u bondscoach bent bij de waterpolomannen, is bijna niets meer hetzelfde.
Robin van Galen: “Bij mijn aantreden als bondscoach van het Nederlands herenwaterpoloteam was duidelijk dat de spelers een andere koers wilden varen. Zij vroegen mij of ik coach wilde worden, niet omdat ze per se ontevreden waren over de vorige coach maar wel omdat ze het gevoel hadden dat er een andere route nodig was om succes te kunnen hebben. Voor ons als staf was daarmee helder dat we op allerlei terreinen moesten veranderen. Een van die terreinen was de speelwijze. Ik kijk graag naar voetbalbeelden van de WK’s uit de jaren zeventig. Wat me dan bijvoorbeeld erg aanspreekt, is dat je niet speelt met een grote, niet zo beweeglijke spits als Graziano Pellè. Ik houd van een spits die niet alleen in de spits staat, maar zich ook op andere plaatsen laat zien. Spelers zoals Cruijff en Messi. Ik houd van multifunctionele spelers. Dit is het beeld dat ik nu ook bij waterpolo heb gecreëerd, waarschijnlijk met Totaalvoetbal als inspiratiebron. Ik probeer nu slimmer te trainen, mijn spelers zowel technisch als tactisch multifunctioneel op te leiden en spelers te selecteren voor het Nederlands team die op meerdere posities in het water uit de voeten kunnen. Hierdoor is het voor de tegenstander heel lastig om te ‘lezen’ wie er nu in de spits speelt. Wie speelt links, wie speelt rechts? Als je tegenstander doorlopend van positie verandert, is het erg lastig om dat te verdedigen.”
Hoe presenteert u dat aan uw spelers?
Robin van Galen: “Je krijgt in het begin veel weerstand. Sommige spelers willen dit tóch niet, kunnen het soms niet, maar je krijgt ook weerstand van clubcoaches die er niet in mee willen. Je hebt dan een aantal succesmomenten nodig. Mijn clubteam Utrecht is een blauwdruk van het nationale team. We staan bij de bovenste plaatsen, en dat geeft bevestiging. Het is een nieuwe speelstijl voor iedereen, dus het geeft ook uitdaging. En het belangrijkste: ik denk dat het ons méér successen gaat opleveren dan wanneer we zouden blijven hangen in de speelstijl die we voordien hanteerden. Ik ben een trainer die veel met zijn spelers communiceert. Wat zijn hun doelen, welke kant willen ze op? Dan krijg je antwoord en daarna is het kwestie van goed monitoren of hun handelingen ook stroken met hetgeen ze hebben gezegd. Ik kan dan best confronterend zijn: je zegt dat je er honderd procent voor wilt gaan om jezelf in het team te spelen, maar op de training zie ik dat niet bij je terug. Dat kan een manier zijn om mensen te motiveren en te inspireren.”
Doelen stellen
Wat is volgens u een basisvoorwaarde op spelers goed te kunnen ‘raken’?
Robin van Galen: “Het helder formuleren van doelstellingen. Doe je dit goed, dan geeft dat richting aan je beleid en aan de uitvoering. Het is een houvast voor spelers. Met de speelsters voor de Olympische Spelen van 2008 hield ik iedere twee maanden een functioneringsgesprek. Daarin kwam aan de orde wat we hadden afgesproken en wat dit tot gevolg had gehad. En we spraken dus af waar we de komende maanden aan zouden werken. Dat kon van alles zijn, tot aan vijf kilo afvallen toe. Er werd een dossier gemaakt en we keken daarna weer terug. Het is pure individuele begeleiding in een teamsport. Van de tien trainingen waren er vaak minimaal vier individueel. Er gaat veel tijd in zitten maar het is heel waardevol. De spelers krijgen ook het gevoel dat er een idee achter hun ontwikkeling zit. Het geeft sturing aan de invulling van je programma. Zowel bij mijn club als bij het Nederlands team hebben we een plan over waar we na drie jaar willen staan. Zo’n driejarenplan wordt teruggebracht tot wat we het komende jaar willen doen. Dat vertaalt zich in technische, tactische, fysieke en mentale doelstellingen. Die componenten moet ik wekelijks in mijn trainingen verwerken. Zo probeer je te periodiseren. En zelfs nu ik bij het mannenteam veel minder tijd heb dan destijds bij de vrouwen, probeer ik weliswaar minder frequent toch die momenten in te plannen. Het wordt erg gewaardeerd.”
U wilt zich met uw team kwalificeren voor de Olympische Spelen in Rio de Janeiro in 2016. Maar pas vlak voor dat toernooi wordt duidelijk of het team zich ook echt kwalificeert.
Robin van Galen: “Je kunt je op verschillende manieren kwalificeren, dus ook al eerder dan bij het laatste Olympisch Kwalificatie Toernooi. Maar ik denk wel in te kunnen schatten dat wij ons voordien niet zullen kwalificeren, dus voor ons komt het inderdaad neer op ruim twee jaar toewerken naar dat laatste OKT. Daar moeten wij top zijn. We proberen het toernooi naar Nederland te halen om wat thuisvoordeel te hebben. Tussentijds staan uiteraard wel EK’s en WK’s op het programma, waarvoor we ons ook zullen moeten kwalificeren. Dat zijn meetmomenten. Maar de aanloop naar het ultieme doel is lang en we selecteren door. Er zullen nog spelers uit Jong Oranje aansluiten, maar ook spelers verdwijnen omdat ze de motivatie kwijtraken, maatschappelijk stappen willen maken of anderszins. Dat hoort bij het selectieproces.
Naast resultaatdoelen (het bereiken van de Olympische Spelen) en procesdoelen (waar bevinden we ons ten opzichte van de uiteindelijke resultaatdoelstelling) hebben we nog prestatiedoelen. Presteren is natuurlijk niet altijd hetzelfde als een bepaald resultaat neerzetten. We hebben onze meetpunten waaraan we willen afmeten waar we met het team in het proces staan. Na dit gesprek vertrekken we naar Duisburg voor een oefenwedstrijd. Tegen deze tegenstander hebben we al eerder gespeeld, en dan is het erg interessant om te kijken waar je staat en welke prestatie je levert. Het wedstrijdresultaat is dan van ondergeschikt belang.”
Tuckman U maakt in uw werk gebruik van de vijf fases van Tuckman.
Robin van Galen: “Tussen 2005 en 2008 heb ik met de waterpolodames drie jaar min of meer intern gezeten. Toen kon je de zgn. Tuckman-fases (Forming, Storming, Norming, Performing, Adjourning) duidelijk onderscheiden. Met de mannen zit ik nu nog wel in de Storming-fase. Dat wil niet zeggen dat je continu ruzie hebt of dat de resultaten overwegend slecht zijn. Je kunt het ook in deze situatie best gezellig met elkaar hebben. Maar ik merk dat alle puzzelstukjes nog niet in elkaar vallen. Maar we zijn nog maar drie maanden bezig. We zijn in ieder geval de fase van beleefdheid naar elkaar wel door. Er is de afgelopen tijd veel te doen geweest over de situatie bij PSV: een nieuwe, heel jonge groep. Een beginnende coach. In het begin geweldige resultaten en prachtig spel, en dan wegzakken. Dat levert onrust op, zeker in de voetbalwereld. Wat bij PSV gebeurt, is echter zo logisch als maar kan. Het is dan zaak om aan je koers vast te houden. Als je het nu totaal anders gaat oplossen, zou dat toch erg vreemd zijn. Desnoods maar gewoon accepteren dat je vierde wordt. Want PSV blijft natuurlijk niet rond de tiende plaats spelen. (Op het moment van het interview bevond PSV zich in de fase waarin het uit zeven competitiewedstrijden slechts twee punten haalde, red.). Er komen dingen op je pad, daar moet je als coach sturing aan geven en op anticiperen. Dat is ook een kwestie van je innerlijke voice. Als je nog weinig bagage hebt zoals Phillip Cocu, dan is de kans groter dat je een verkeerde beslissing neemt. Het pleit voor een ervaren assistent naar een onervaren coach. Je moet mensen om je heen verzamelen die anders denken en anders doen.”
Als we kijken naar uw huidige werksituatie, waarin zit dan de voornaamste ruimte voor verbetering?
Robin van Galen: “Als ik terugkijk naar de ontwikkelingen bij het vrouwenteam tussen 2005 en 2008, denk ik dat we toen wel een jaar in de Storming- fase hebben gezeten: negatieve sfeer, negatieve resultaten, speelsters die wel zeiden er alles voor te willen doen maar het uiteindelijk toch niet deden. Omdat we toen met een veel groter budget werkten, moest ik als trainer ook veel eerder verantwoording afleggen dan in de huidige situatie met de mannen, waarin we twee ton van de bond krijgen en nul euro van NOC*NSF. Dus de druk is nu minder. Toch mag de druk bij de spelers niet minder zijn. Wij moeten vooral slimmer en effectiever gaan trainen. Voor mijn tijd trainden de spelers bij het nationale team tienmaal per week, waarvan acht keer bij de bond en tweemaal bij hun team. Dat is nu anders: ze trainen driemaal bij mij, vijf keer bij hun club en twee keer individueel. Dus nog steeds tien keer per week, maar totaal anders ingedeeld waardoor ze wat meer tijd overhouden voor studie of werk. Deze spelers moeten immers wel geld verdienen. Vroeger haakten ze af omdat ze andere keuzes moesten maken.”
Het gesprek
Stel: een speler zégt wel er alles voor te willen doen, maar u ziet het niet terug. Hoe gaat u het gesprek met hem aan?
Robin van Galen: “Door hem ermee te confronteren en door hem open vragen te stellen. Ik heb nogal snel de neiging om de vragen te stellen en vervolgens maar meteen de antwoorden erop te laten volgen, maar in dit soort gevallen moet je echt de speler laten praten. Soms willen spelers even over hun antwoord nadenken of je woorden even laten bezinken. Die komen misschien pas een dag later met hun antwoord. Je moet ze middels eerlijke gesprekken gewoon zeggen wat je goed vindt. Maar vooral ook wat je niet goed vindt. Een voorbeeld: laatst had ik een gesprek met een speler die ik eerst zijn sterke punten liet noemen. Daarna vroegen ik hem waar zijn beperkingen lagen. Hij noemde zijn zwemsnelheid en ook zijn inzet tijdens de trainingen. Dat klopte. Hij moet veel harder werken. In het gesprek bleek dat hij vond dat er wel verbetering in zat, maar ik vond van niet. Toen heb ik hem voorgehouden, dat als hij zo doorging hijzelf de beslissing aan het nemen was om het team te verlaten. De coach kan zeggen: ‘Jij bent lui.’ Maar het komt beter door als je de speler zélf laat zeggen waar zijn tekortkomingen liggen. Ik probeer dus spelers in een eerlijk gesprek te confronteren met hun kwaliteiten en hun tekortkomingen. Daarentegen heb ik ook spelers die te hard trainen en die ik in bescherming moet nemen. Die moet ik afremmen en minder laten trainen: een zwemoefening wordt een schietoefening, of hij doet bepaalde blokken niet. De een heeft een schop onder zijn kont nodig, de ander moet je aan de teugel houden.”
Ook in waterpolo geldt dus een individuele benadering.
Robin van Galen: “Als we een zwemoefening doen, heb je nu eenmaal te maken met snelle spelers en iets minder snelle spelers. Als we 200 meter zwemmen, kunnen de tijden wel eens uiteenlopen van 2 minuten 30 seconden tot 3 minuten 10 seconden. Maar de conditionele doelstelling is dat spelers op 85 procent van hun vermogen zwemmen. De snelheid ligt voor iedereen natuurlijk anders. Als ik dan van iedereen dezelfde tijd ga eisen, betekent dit dat sommigen misschien wel op 95 procent van hun vermogen moeten gaan zwemmen en schiet ik mijn doel voorbij. Dus we trainen dan met verschillende groepjes in dezelfde zwemtest. Voor trainers geldt vaak het adagium ‘Voor iedereen gelden dezelfde regels’. Maar als je dat hier zou hanteren, train je dus bij verschillende spelers verschillende inspanningssystemen. Een trainer moet zich altijd afvragen wat de zin van een training of een oefening is. Dat mis ik wel eens. Wordt je doel wel bereikt?”
De bespreking
Uit uw boek over uw ervaringen in de aanloop en tijdens de Olympische Spelen blijkt dat u sterk bent in wedstrijdbesprekingen, maar dat u soms ook onvoorbereid een monoloog houdt.
Robin van Galen: “Als wij zaterdag een wedstrijd hebben, houden we de dag ervoor een tactische training. Daardoor worden alle tactische, maar ook technische aspecten die van belang zijn voor de komende wedstrijd besproken. Kort voor de wedstrijd heb je nog een bespreking van vijf minuten waarin je nog dingen kunt aanstippen. Daarna pak ik soms een moment om iets met de groep te delen wat ik niet specifiek heb voorbereid. Dat kún je ook niet voorbereiden, want het is vaak iets wat op dat moment in je opkomt. Bereid je dat wel voor, dan komt het niet meer authentiek over. Je moet dus verschil maken tussen de inhoudelijke, technisch/ tactische bespreking en het gedeelte waarmee je ze wilt motiveren. In Leiden speelden we de kwartfinale voor de beker. Ik heb ze toen verteld dat ik het idee had dat verschillende mensen buiten ons team het leuk zouden vinden als wij zouden verliezen. Dat maakte ik op uit verschillende dingen die ik las en zag in de media. Het is misschien een beetje een complottheorie maar dat gevoel had ik. Het creëren van een gezamenlijke vijand is een manier die Rinus Michels ook toepaste. Zoiets kan het zijn, maar evengoed een heel andere ervaring.”
In uw boek staat ook een bijzonder moment waarin de preek van een dominee een grote rol speelt.
Robin van Galen: “Ik heb dat werkelijk zo meegemaakt, twee dagen voor we vertrokken naar Beijing. Die dominee hield een preek met als thema ‘Ga voor goud’. Op de dag van de finale bereidde ik me voor en kwam opeens die preek, waaraan ik verder nooit meer had gedacht, naar boven. Ik vond dat ik daar dus iets mee moest doen. Want ik voelde dat dit over ons ging. Dat je op sommige dagen zelfs schijnbaar onklopbare tegenstanders kunt verslaan, als je er maar in gelooft. Dat kan het laatste procent zijn dat je nodig hebt. Al kun je er maar een paar mensen mee inspireren, dan heb je toch weer winst.”
U handelt bij uw vrouwenteam wel relatiegerichter dan nu bij uw mannenteam.
Robin van Galen: “Dat moet ook, want in emotioneel opzicht verschillen mannen en vrouwen vaak flink van elkaar. Bij mannen geldt meer: ze kunnen best een hekel aan elkaar hebben, maar ze begrijpen dat ze elkaar nodig hebben om een prestatie neer te kunnen zetten. Bij vrouwen ligt dat vaak anders. Daar speelt de klik, de onderlinge relatie tussen speelsters maar ook met de trainer een veel grotere rol. Er moet een goed gevoel zijn om succesvol samen te kunnen werken. Mannen zijn daarin rationeler. Dat betekent dus ook iets voor jouw manier van coachen en leiding geven.
In het vrouwenteam had ik een aantal speelsters met wie ik die klik had, met anderen minder. Daarmee was dan wel de band zakelijk goed. Want je moet ook uitkijken dat het allemaal niet te gevoelig, te emotioneel wordt. Als het nodig is, moet je elkaar wel de waarheid kunnen zeggen. En als je iemand uitselecteert of op de bank zet, moet je dan kunnen beargumenteren zonder dat dit meteen de relatie verpest. Het is best lastig: sommige spelers willen wel die toenadering, anderen willen wat meer afstand. Zaak is dat je dit herkent, erkent en erop inspeelt. Het intermenselijke aspect is het moeilijkste van coachen. De kunst is te begrijpen en te beseffen dat iedereen anders is. Wie dat kan, kan als coach het verschil maken.”
Extrinsieke motivatie
Kan er ook een vorm een extrinsieke motivatie plaatsvinden? Stel bijvoorbeeld dat de heren waterpolo’ers wel de A-status van NOC*NSF krijgen, dan komt er toch een aardig bedrag beschikbaar.
Robin van Galen: “Ik geloof er niet in dat spelers harder gaan zwemmen of beter hun best gaan doen op het moment dat ze meer geld krijgen. Ik kan zeggen dat mijn spelers voldoende gemotiveerd zijn, zodat dit geen rol zal spelen. Wel zal het voor hen een rol spelen in de keuzes die ze kunnen maken. Alle spelers moeten nu gewoon werken of studeren om in hun levensonderhoud te voorzien. Komt er sponsoring beschikbaar of is er een (groter) budget vanuit de bond of de sportkoepel, dan kunnen zij meer tijd vrijmaken voor hun sport met alle positieve gevolgen van dien: meer trainen, of juist beter uitrusten en beter herstellen. In dat opzicht kan het de spelers ook extra inspiratie geven als ze zien dat ik met de mensen om mij heen alles in het werk stel om die situatie te creëren. Ik probeer voor mij spelers door het vuur te gaan. Maar ik speel vooral in op de intrinsieke motivatie.”
U heeft gezegd: we moeten slimmer trainen. Wat bepaalt dat u nu slimmer traint dan enkele jaren geleden?
Robin van Galen: “We werken veel intensiever samen met de clubs. Daardoor rollen we ons programma niet alleen uit over het nationale team maar ook over de clubs. Daardoor worden niet twintig, maar pakweg 160 spelers beïnvloed en krijgen we een bredere basis. Hiervan profiteert het Nederlandse waterpolo, zelfs al zouden we ons niet plaatsen voor de Olympische Spelen. Voorheen wisten de bondscoach en de clubtrainer niet van elkaar wat ze deden. Nu gaat iedere zondag mijn weekschema naar de coaches van de clubs. Zij moeten hun trainingsinhoud afstemmen op die van mij, of andersom. Zodat we op maandag niet bij de bond en later bij de club een zware training hebben. In het verleden liep dat door elkaar heen. Verder heb ik het gehad over de manier van spelen. We denken dat we daarmee echt progressie kunnen boeken. Ik denk dat het met andere technieken en vooral tactieken effectiever zal worden om tegenstanders te bespelen. Het wordt een kwestie van gestructureerd door elkaar heen zwemmen. Mijn middenvoor laat zich dus zakken, en andere spelers gaan naar de spits. Die nemen een zwakkere verdediger mee, waarmee je voordelen gaat behalen. Totaalwaterpolo als een variant op Totaalvoetbal. Zie het maar zo.
