Hans Westerhof maakte Cruijff mee toen hij bij Ajax tussen 1997 en 2000 Hoofd Opleiding en even interimtrainer was: “Je moet altijd goed naar Johan luisteren. Je kunt verschrikkelijk veel van hem leren, maar ook hij heeft niet altijd gelijk.” Hans Westerhof plaatste die uitspraak enkele dagen na het overlijden van Cruijff in historisch perspectief: “Ook ik heb enorm genoten van de voetballer Johan Cruijff en veel geleerd van zijn visie als trainer. Het was bijvoorbeeld fascinerend te zien hoe hij bij een positiespel in een heel kleine ruimte in een fractie van een seconde zag en vervolgens razendsnel kon benoemen wat beter moest. Hij legde het positiespel ook weleens stil om de spelers de opdracht te geven de ogen te sluiten en dan moesten ze aangeven wie op welke plek stond. Zo probeerde hij de spelers te leren steeds vooruit te kijken en denken, ook onder maximale weerstand in de kleine ruimte. Fantastisch. Maar ik heb ook de andere Johan Cruijff ervaren. Hij heeft bijna altijd kritiek op de jeugdopleiding van Ajax gehad. Ik durf te stellen dat Johan vaak te ver van de dagelijkse praktijk van diezelfde jeugdopleiding stond. Bij het bepalen van het rendement van een jeugdopleiding heb je ook te maken met golfbewegingen, want er komen ook regelmatig minder getalenteerde lichtingen langs. Ik heb veel opleidingen over de hele wereld gezien en die van Ajax was altijd en overal een inspiratiebron en een voorbeeld, ook in perioden dat Cruijff het allemaal maar niets vond wat er op De Toekomst gebeurde.”
Hans Westerhof: “Ook in mijn periode bij Ajax was hij vanuit Barcelona kritisch op ons werk. We besloten daarom een film te maken waarin we zouden laten zien hoe we elke dag met de Ajax-talenten werkten. Een project waarin we heel veel energie staken om Johan een zo compleet mogelijk beeld te kunnen schetsen. Vervolgens zouden we met hem in dialoog gaan over wat nog beter zou kunnen. Johan ging op onze uitnodiging in en kwam naar Amsterdam voor een bijeenkomst met de hele technische staf van de jeugdopleiding. Ik zie me nog met enige trots op ‘play’ drukken, want het eindproduct was compleet en tot in elk detail doordacht. Maar na twee minuten zei Johan: “Zet die film maar uit, ik heb het gezien.” Vervolgens begon hij aan een lange monoloog over hoe hij vond dat er moest worden opgeleid. Natuurlijk zaten daar ook weer interessante tips bij, maar ik ben ervan overtuigd dat de opbrengst van die middag groter was geweest als er op basis van die film en de visie van Johan een echte dialoog had plaatsgevonden. Je leert nu eenmaal het meest als je ‘meester’ op basis van zijn surplus aan kennis en ervaring de juiste vragen aan jou stelt en niet alleen met ‘zijn’ oplossingen komt. Maar nogmaals: mijn bewondering is groot voor wat Johan in al zijn rollen voor het voetbal heeft betekend.”
Observeren
Iets minder monologen, wat meer gevoel voor dialoog. Dan was de invloed nog groter geweest. Dat gold voor Wiel Coerver, dat gold voor Johan. In de zoektocht naar wat we voor u als lezer bij het afscheid van Cruijff willen benoemen, zijn we uiteraard vooral geïnteresseerd in zijn gedachtegoed als trainer en coach. Het verschil formuleerde hij zo: “Een coach is er voor het eerste, een trainer is er voor de jeugdopleiding” en “De jeugdtrainer is de leraar, de hoofdcoach is de baas.” Cruijff was dus op de eerste plaats een coach en gedroeg zich ook zo. Hij verzamelde experts om zich heen aan wie hij voor een training meestal vroeg wat er die dag op het (trainings) programma stond. Vervolgens posteerde hij zich aan de zijlijn en keek, keek en keek. De warming-up en pass- en trapvormen liet Cruijff meestal onbecommentarieerd. Dat veranderde meteen als de groep aan de positie- en partijspelen begon. Een citaat van Cruijff: “Ik trainde ontzettend veel op positiespelletjes. Daar zit alles in, verdedigend en aanvallend. Die uitvoering moet je steeds willen perfectioneren. Je traint dan ook het inzicht, maar dat vereist wel dat de trainer moet herkennen wat er nu precies fout gaat en hoe dat komt. Je gaat het pas zien als je het spelletje doorhebt. Helaas is dat vaak niet het geval. Menig trainer kiest een ‘leuk’ positiespelletje uit zijn oefenstofklapper, maar weet door z’n gebrekkig inzicht onvoldoende te benoemen welke details een speler echt beter maken. Daarom moeten de beste talenten ook getraind worden door oud-topvoetballers die op basis van hun ervaring dat inzicht wel hebben en dat ook nog eens kunnen overdragen op de jeugd.”
Nederlandse voetbal
Het huidige gebrekkige positiespel in het Nederlandse voetbal is ook het laatste tactische onderwerp geweest dat Johan Cruijff tijdens zijn leven in zijn eigen column in De Telegraaf heeft behandeld. Op 29 februari jl. formuleerde hij het zo: “Het positiespel van Nederlandse teams en Oranje is op dit moment heel zwak. Om het makkelijk uit te kunnen leggen, neem ik weer Barcelona en Bayern als voorbeeld. Bij deze ploegen wordt tijdens de opbouw iemand aangespeeld die zich laat zien aan de man in balbezit. Deze speler staat, vanuit de positie van de verdediger met de bal, vaak twee linies verder en kan daardoor terug op de eerste linie kaatsen. Daar hebben ze het veld weer voor zich en meestal meerdere afspeelmogelijkheden. Vooral dit was altijd de kracht van het Nederlandse voetbal. Alleen wordt nu niet de tweede linie aangespeeld, maar een verdediger of een van de twee middenvelders. Dus maximaal één linie verder, waar ze meestal met de rug naar het vijandelijke doel staan. Kaatst een speler dan de bal terug en de tegenstander loopt door, dan staat de verdediging meteen onder druk. Probeert hij weg te draaien, dan is er het risico dat bij balverlies de tegenstander meteen in het hart van de verdediging staat. Dit blijft het grote nadeel met het spelen van een middenvelder die rond de spits voetbalt. Iemand die zeker 25 meter van de verdediging staat, wat voor de meesten te ver is om hem in de opbouw goed aan te kunnen spelen. Daarom pleit ik ook voor een middenvelder die in de punt naar achteren speelt, omdat er dan een aanspeelpunt dichter bij zowel de verdedigers als de twee andere middenvelders ontstaat. In het positiespel is dat een voordeel, omdat je in de opbouw meer kanten op kunt. Ik herhaal het voor de zoveelste keer, het heeft weinig met het talent van spelers te maken, maar alles met de keuzes die op tactisch gebied worden gemaakt. (…)” Kan het nog ‘Cruijffiaanser’ dan deze laatste tactische les van Johan?
De 14
Terug naar 1992, het eerste oogstjaar van de trainer Johan Cruijff bij FC Barcelona. Dat seizoen publiceerden we in elke uitgave een verhaal over steeds een ander facet van de visie van Johan Cruijff, samengesteld door de toenmalige trainer Theo Brons die vanaf 1981 alles verzamelde wat er in ons land over Cruijff verscheen. We citeren uit die reeks 14 uitspraken die aansluiten bij wat Guardiola bij het overlijden van Cruijff zo respectvol uitsprak: “Johan Cruijff is de invloedrijkste persoon in het Europese voetbal van de laatste veertig, vijftig jaar. Zijn ideeën over waar we met het voetbal naar toe moeten, houden nu al meer dan twintig jaar wereldwijd stand. Dat kunnen alleen absolute genieën bereiken, mensen van een ander niveau met een overweldigende persoonlijkheid. Johan was zo iemand.”
• Een goede trainer kent zijn spelers door en door, weet wat hun goede kanten zijn en gebruikt die optimaal. De slechte kanten camoufleert hij door de goede kanten van een ander. Een trainer moet er ook voor zorgen dat de discipline gehandhaafd blijft, dat er een herkenbaar spelconcept is en dat iedereen daarop elke keer wordt gewezen. Ook moet je als trainer recht door zee zijn en bevorderen dat iedereen zijn mond opendoet en meedenkt. • Er zijn vier fases in een loopbaan: 1. Het leren op een training 2. Alles wat je leert onbewust in de wedstrijd gaan gebruiken 3. Je realiseren wat je doet en waarom je het doet 4. Je kennis aan een ander overdragen.
• Je kunt wel harder gaan lopen, maar daarmee schroef je het tempo in een wedstrijd niet op. De bal bepaalt het tempo en dus is de balbehandeling van het allergrootste belang. Het gaat om functionele techniek, bijvoorbeeld om de bal in één keer door te spelen. Voordat je dat beheerst, moet je alles met de bal kunnen.
• Techniek is eigenlijk balans. Als iemand trapt, moet je niet op zijn voeten letten, maar op zijn houding, zijn balans. Alle eenbenige voetballers lopen scheef, ze kunnen maar één kant op. Daarom is het trainen op tweebenigheid zo belangrijk. Ook in een wedstrijd, door een rechtsbenige speler in de jeugd op links te laten spelen en andersom.
• Ook bij de jeugd zie je aanvallers dertig meter terugsprinten om mee te verdedigen. Dat is fout. Positioneel verdedigen doe je over drie of vier meter. Als die aanvaller een tijdje in de achterhoede of op het middenveld speelt, leert hij dat spelenderwijs.
• Als trainer zou ik veel theorie geven bij de jeugd. Praten over waar je mee bezig bent. Goede oefenstof aanreiken, zodat er bewust aan iets wordt gewerkt. Met een goede uitleg: dit doen we vandaag, daarom en daarom.
• Te veel voetballers zijn met zichzelf bezig, spelen hun eigen wedstrijd. We moeten af van dat ikke, ikke, ikke. Die eigen ik moet in de kleedkamer aan de kapstok worden gehangen. Ook de voetbalpersoonlijkheden moeten dat individueel denken onderdrukken. Eerst werken vanuit het collectief en dan pas kunnen individuele kwaliteiten naar boven komen en krijg je uitschieters.
• Je moet weten welke taken je moet uitvoeren als je tijdens de wedstrijd op een andere positie uitkomt. Dat is ook een kwestie van organisatie en discipline. Je kunt als speler nooit een onvoldoende scoren als je die basistaken per positie goed uitvoert. Waarom denk je dat de grote ploegen altijd minstens gelijkspelen, ook als ze niet in vorm zijn? Dat komt omdat die spelers toch altijd nog de persoonlijke taken goed zullen uitvoeren.
• Je weet bij het begin van een wedstrijd nooit of je goed of slecht zult spelen. Wanneer je voor een aanvallend concept kiest, weet je wel dat je slechts met één probleem te maken krijgt: de counter van de tegenpartij. Die probeer je dan te voorkomen door te gaan jagen waar de tegenstander zwakke plekken heeft. • Mijn filosofie is dat voetbal heel eenvoudig is en dat je als coach in de eerste plaats moet proberen er geen moeilijkheden aan toe te voegen.
• Het optimaal gebruikmaken van de ruimte moet je in elke trainingsvorm een plek geven. Ik liet op de training veel 4:2 spelen. Daar zit alles in, op scoren na.
• Ik heb een verschrikkelijke hekel aan iemand die beweegt, maar niet weet waar naartoe. Als iemand veertig meter loopt, is er een fout gemaakt, want anders hoeft dat niet. Bewegen is een gat maken, een ruimte voor een ander of voor jezelf.
• Als een tegenstander een heel goede speler heeft, kun je beter nadenken over hoe de pass naar die speler kan worden voorkomen dan over wie zijn mandekker moet zijn.
• Simpel voetballen is het moeilijkst, simpel spelen het mooiste.
