Bart Heuvingh studeerde psychologie en bewegingswetenschappen en voltooide zijn afstudeerproject bij de jeugdopleiding van AZ. Hij schreef een handboek over leervermogen en de Alkmaarse club was enthousiast. Deze haalde hem in eerste instantie parttime en later fulltime binnen. Bij AZ begeleidt Heuvingh jeugdspelers bij het leven als topsporter en alles wat daarbij komt kijken, zoals mentaliteit, voeding en slaap. Centraal in zijn manier van werken staat de opvatting dat talent ontwikkelbaar is. Als het geloof daarin toeneemt, zo betoogt Heuvingh, dan heeft dat allerlei positieve gevolgen voor het gedrag.
Talent Als het gaat om talentontwikkeling, is het allereerst relevant om af te kaderen wat talent is. Welke definitie hanteert u hiervoor?
Bart Heuvingh: “Talent is in onze maatschappij een verwarrend begrip. Het wordt meestal geassocieerd met natuurlijke begaafdheid, iets wat iemand van nature heel goed kan. Maar ook een zeventienjarig talent dat in de Eredivisie debuteert, heeft al een heel traject afgelegd. Zoals Lionel Messi ooit zei: ‘Ik stond vroeg op en ging laat naar bed, dag na dag, jaar na jaar, en na zeventien jaar leidde dat tot mijn debuut bij FC Barcelona, waarbij ik ineens natuurtalent werd genoemd’. Messi heeft uiteraard zeer veel aanleg, maar had hij zijn huidige niveau gehaald als hij er niet keihard voor had gewerkt? Daarom definieer ik talent als het product van twee dingen: aanleg en leervermogen. Aanleg is alles waarmee een speler geboren is, zoals zijn type spiervezels en een fijne motoriek. Het leervermogen van een speler is de mate waarin hij in staat is om zich te ontwikkelen tot een betere speler. Dat is ook waar de focus van een jeugdtrainer op zou moeten liggen: een omgeving creëren waarin zijn leervermogen optimaal wordt aangesproken.
De kopbal van Robin van Persie op het wereldkampioenschap 2014 tegen Spanje is een mooi voorbeeld. Het talent spatte ervan af en het is verleidelijk dat toe te wijzen aan aangeboren klasse. In werkelijkheid heeft Van Persie ontzettend veel geoefend op koppen. Na de wedstrijd zei hij in een interview dat hij vroeger helemaal niet goed kon koppen. Door urenlang te oefenen is hij het gaan ontwikkelen; een mooi voorbeeld van talent als combinatie van aanleg en leervermogen. Natuurlijk heb je als topscorer aller tijden van Oranje ook geluk gehad met een gunstige genetische aanleg, maar zonder er keihard voor te werken had hij die mijlpaal nooit bereikt. Vorig jaar sprak ik met Nemanja Gudelj. Ik vroeg hem wat belangrijker is om de top te halen: aanleg of leervermogen. Hij antwoordde dat die vraag volgens hem niet relevant is. Op je aanleg heb je namelijk geen invloed, op je leervermogen wel. Hoe groot de invloed van je leervermogen op je potentieel is, maakt niet uit, het gaat erom dat je er alles aan doet om je eigen top te bereiken. Een uitspraak van Gianluigi Buffon sluit daarbij aan: ‘Talent is pas meetbaar na je carrière.’ Daar kan ik me volledig in vinden.”
Mindset
Welke rol speelt de mindset van een speler in het aanwenden en ontwikkelen van zijn leervermogen?
Bart Heuvingh: “Mindset, de overtuiging van een speler over de ontwikkelbaarheid van zijn talent en vaardigheden, vormt de basis voor zijn leervermogen. Hoe groter het geloof in de rekbaarheid van zijn eigen talent en vaardigheden, hoe groter het leervermogen. Carol Dweck, een Amerikaanse professor, doet al ruim dertig jaar onderzoek naar mindset en onderscheidt twee extremen: de statische mindset en de groeimindset. Een speler met een statische mindset gelooft dat zijn talent en vaardigheden grotendeels vaststaan. Volgens hem ben je met een bepaalde hoeveelheid talent geboren en moet je het daarmee doen. Kenmerkend voor zo’n speler zijn opmerkingen als ‘Je kunt iets of je kunt iets niet’ en ‘Zo ben ik nou eenmaal’. Een speler met een groeimindset gelooft juist dat talent en vaardigheden te ontwikkelen zijn. Ook hij ziet in dat aanleg relevant is voor je mogelijkheden als voetballer, maar volgens hem gaat het er vooral om wat je met je aanleg doet. Hij richt zich, net als Gudelj, op datgene dat nog voor verbetering vatbaar is. Typerend voor een speler met een groeimindset is de uitspraak ‘Het gaat er niet om wat ik vandaag al kan, maar wat ik morgen nog kan leren.’
Als trainer heb je een enorme invloed op de mindset van een speler. Met de opmerkingen die je maakt, geef je een boodschap door die zijn geloof in de ontwikkelbaarheid van zijn talent beïnvloedt. Dat wordt prachtig aangetoond in een studie uit 2012, die werd uitgevoerd bij een klas lichamelijke opvoeding. Aan de ene groep werd verteld dat de benodigde atletische coördinatie voor een nieuwe oefening aangeleerd kon worden, terwijl de andere groep te horen kreeg dat die vooral genetisch bepaald was. De eerste groep toonde meer motivatie, een hogere zelfregulatie, gaf minder snel op en werd minder snel emotioneel als het tegenzat. Die verschillen kwamen voort uit de instructies van de docent; één opmerking had een grote invloed op de motivatie van de leerlingen. Enerzijds is dat zorgelijk, maar aan de andere kant liggen daar veel kansen: wanneer je als trainer leert welke communicatie de ontwikkeling van spelers stimuleert, kun je die daarvoor bewust inzetten. Ik geloof er heilig in dat het bevorderen van het geloof in ontwikkelbaarheid enorm positieve gevolgen heeft voor de snelheid van leren.”
Gedragskenmerken
Waarin uit zich het verschil tussen spelers met een groeimindset en statische mindset?
Bart Heuvingh: “In hun gedrag, zowel buiten als op het veld. Een voorbeeld is de manier waarop een speler omgaat met een gemaakte fout. Als hij denkt dat aanleg allesbepalend is, dan vormt een fout een indicatie van een gebrek aan talent. Hij zal sneller geneigd zijn op te geven, want ‘hij kan het nou eenmaal niet’. Ook een speler met de groeimindset maakt niet graag fouten, maar gaat er wel beter mee om. Hij ziet fouten als een essentieel onderdeel van het leerproces. Een fout betekent dat hij iets nog niet kan, maar hij kan het wel gaan leren. Het stimuleren van de groeimindset ligt daarom aan de basis van het vergroten van het doorzettingsvermogen bij spelers. Een ander verschil zit bijvoorbeeld in de mate waarin spelers de trainer vragen om hulp of advies. Een rechtsbenige linkerspits met een matige voorzet in zijn linkerbeen kan denken: ik heb nooit met links kunnen voorgeven en zal dat ook nooit leren. Hij zal niet geneigd zijn om de trainer om tips te vragen, want in zijn ogen duidt dat op een gebrek aan talent. In plaats daarvan zal hij zijn gebrekkige trap met links proberen te verbergen. Een speler die gelooft in ontwikkelbaarheid is minder bezig met hoe goed hij op dit moment is. Belangrijker vindt hij het dat hij zich kan verbeteren en de trainer kan daarbij helpen met gerichte adviezen of doordachte oefenvormen. Hulp vragen is in zijn ogen geen teken van zwakte, maar juist zinvol. Hij is eerder bereid in zichzelf te investeren en zijn voorzet met links te verbeteren. Zo zijn er nog allerlei andere gedragskenmerken waarop beide mindsets zijn te onderscheiden.” (zie tabel 1)
Groeimindset stimuleren
Wat kun je als trainer doen om de juiste mindset te stimuleren?
Bart Heuvingh: “Je kunt ze leren hoe belangrijk het is om uitdagingen aan te gaan, dat fouten ervoor zijn om van te leren, dat kritiek niet bedoeld is om je in de put te praten, et cetera. Op die manier reik je ze het juiste gedrag aan. Als dat ertoe leidt dat ze ander gedrag vertonen en ze vervolgens zelf gaan ervaren dat het werkt, kun je daarmee een blijvend effect sorteren. In de praktijk zullen veel spelers op termijn echter weer terugvallen in oude patronen. Naast het beïnvloeden van het gedrag van spelers is het daarom essentieel om een leeromgeving te creëren waarmee je het geloof in ontwikkelbaarheid stimuleert. Zo beïnvloed je hun overtuiging en dat sorteert een langduriger en structureler effect in de manier waarop ze hun sport benaderen. Als metafoor gebruik ik daarvoor vaak de vergelijking met gras. Dat groeit niet door eraan te trekken, maar moet het hebben van een juiste voedingsbodem. Om die te creëren, heb ik twaalf leerprincipes ontwikkeld die trainers direct kunnen toepassen op de eerstvolgende trainings- of wedstrijddag. Hieronder staan een aantal van die leerprincipes.”
1) Gebruik het ijsbergmodel
Bart Heuvingh: “Wie Wesley Sneijder met beide benen ballen op doel ziet schieten, legt al snel de link naar een gunstige genetische aanleg. Dat komt omdat we hem vooral zien spelen in topwedstrijden. Zijn jeugdjaren, de uren in het krachthonk en de veldtrainingen zijn niet of nauwelijks zichtbaar voor het grote publiek. Dat is te vergelijken met een ijsberg: daarvan ligt slechts tien procent boven water, de rest ligt onder de waterspiegel. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor het ontstaan van de tweebenigheid van Sneijder. Hij zei ooit in een interview dat hij als kind een bal had aan een elastiek en daar ontelbare uren mee heeft geoefend om zijn linkerbeen te ontwikkelen. Door spelers het traject te schetsen dat topspelers als Sneijder (tweebenigheid) en Van Persie (koppen) hebben doorlopen, leren ze dat de beste spelers van Nederland in hun weg naar de top niet puur konden teren op hun aanleg. Ze hebben veel moeten investeren om beter te worden. Vervolgens is het aan de speler zelf om te laten zien hoeveel hij daarvoor aan de kant wil zetten. Een ander mooi voorbeeld van het ijsbergmodel is een uitspraak van Michael Jordan: Hij zei in een reclame van Nike: ‘Maybe I led you to believe that basketball was a God given gift, and not something I worked for, every single day of my life’.”
2) Geef vooral procescomplimenten
Bart Heuvingh: “Een bijzonder effectief middel om bij je spelers een groeimindset te stimuleren, is het geven van de juiste complimenten. Die kunnen spelers helpen in hun ontwikkeling, terwijl de verkeerde complimenten hun groei juist kunnen belemmeren. Dat kwam geweldig naar voren in een revolutionair onderzoek van Dweck. Ruim 400 leerlingen moesten een figuur namaken van draaibare, gekleurde blokken en kregen willekeurig een compliment dat hoorde bij een groeimindset (“Well done, you must have worked really hard.”) of een statische mindset (“Well done, you must be really smart at this.”). Het compliment dat zij kregen, bleek enorme effecten te hebben. Zo koos 92 procent van de leerlingen die een compliment kreeg voor inzet daarna een moeilijke puzzel, tegen 33 procent van de leerlingen die werd geprezen voor intelligentie. In vervolgonderzoeken bleek die laatste groep bovendien sneller op te geven en zich het liefst met mindere leerlingen te vergelijken. De verschillen kwamen alleen voort uit dat ene compliment. Als trainer kun je het geloof in ontwikkelbaarheid bij een speler verhogen door hem te complimenteren voor het proces in plaats van zijn aanleg. (Zie tabel 2) Een opmerking als ‘Jij bent voor voetbal in de wieg gelegd’ werkt averechts, want waarom zou een speler hard werken als het allemaal draait om de juiste genen? Complimenten die de leermotivatie van een speler verhogen, zijn bijvoorbeeld ‘Ik merk dat je met koppen vooruitgang boekt’, ‘Mooi om te zien dat je het nogmaals probeerde nadat het mislukte’ en ‘Goed om te zien dat je die uitdaging aanging’.”
3) Leg spelers uit hoe ontwikkeling in het brein werkt
Bart Heuvingh: “Andrea Pirlo zei eens: ‘Voetbal wordt gespeeld met het hoofd. Je voeten zijn slechts het gereedschap.’ Bij spelers gebruik ik die uitspraak om uit te leggen dat het brein hun voeten bestuurt. Tijdens het leren verandert hun brein letterlijk; er worden nieuwe verbindingen gevormd en bestaande verbindingen worden versterkt. Een speler heeft invloed op de vorming van zijn brein door wat hij denkt, doet en voelt, omdat het brein plastisch is. Ik merk dat de mindset van spelers verandert door ze hierover te vertellen. Dat kan in individuele gesprekken, maar ook in de kleedkamer voor een training. Ook uit verschillende onderzoeken blijkt dat een korte presentatie over de maakbaarheid van het brein al een behoorlijk effect kan hebben op iemands geloof in ontwikkelbaarheid. Zo raakt een speler die zijn linkerbeen traint meer gemotiveerd als hij weet dat zijn brein op dat moment, in hele kleine stappen, sterkere verbindingen vormt. Zo werkt het ook bij het maken van fouten: zijn brein moet betere verbindingen aanleggen om het te leren. Vorig seizoen vertelde een speler me dat hij na de uitleg over het brein veel beter snapte waarom hij veel moet oefenen om beter te worden.”
4) Geef zelf het goede voorbeeld
Bart Heuvingh: “Het grootste gedeelte van wat kinderen leren, vindt plaats door gedrag van anderen te kopiëren. De manier waarop je als trainer aankijkt tegen de ontwikkelbaarheid van talent en vaardigheden, bepaalt jouw gedrag. Dat gedrag nemen spelers bewust of onbewust over. Een van de meest effectieve manieren om een groeimindset bij spelers te stimuleren, is door zelf heilig te geloven in de ontwikkelbaarheid van talent en dat vervolgens consequent uit te dragen. Als jij als trainer niet bezig bent met je eigen ontwikkeling, niet leert van je fouten en niet openstaat voor feedback vanuit de groep, dan kun je dat van hen ook niet verwachten.”
5) Maak de ontwikkeling van spelers zichtbaar
Bart Heuvingh: “Een kind hoort geregeld op verjaardagen dat hij gegroeid is, terwijl hij daar zelf weinig van merkt. Op dezelfde manier kan hij ook naar zijn eigen ontwikkeling als voetballer kijken: hij wordt wel beter, maar merkt dat niet of nauwelijks. Om zijn geloof in ontwikkelbaarheid te stimuleren, helpt het om te laten zien welke stappen hij al heeft gezet. Dat kan bijvoorbeeld met conditie-, snelheids- en krachttesten, maar ook met een subjectieve beoordeling. Als hij bijvoorbeeld een stijgende lijn ziet in de beoordelingen in zijn spelersrapporten, vergroot dat zijn overtuiging dat talent niet vaststaat. Het is een van de redenen dat kinderen zo graag videogames spelen: ze komen steeds een level hoger, verbeteren hun record of winnen bekers en munten. Dat motiveert om door te gaan. Belangrijk is wel een speler met zijn eigen niveau van een week, maand of jaar geleden te vergelijken en niet met anderen.”
Leerklimaat
Bart Heuvingh: “Van de twaalf leerprincipes die ik heb ontwikkeld, zijn dit er vijf die je als trainer kunt inzetten om de overtuiging van spelers in de rekbaarheid van hun eigen talent te vergroten. Neemt hun geloof daarin toe, dan zal dat tot uiting komen in hun gedrag. Ze zullen bijvoorbeeld beter met kritiek omgaan, vaker om hulp of advies vragen en minder excuses zoeken na een gemaakte fout. Uiteindelijk zullen spelers anders naar hun club en trainer kijken: niet meer als een plek waar ze constant beoordeeld worden en moeten laten zien over hoeveel talent ze beschikken, maar als een omgeving waarin ze zich kunnen ontwikkelen tot een betere speler. Een leerklimaat dus.”
Bart Heuvingh: “Ik heb meegemaakt dat een aantal jeugdspelers niet opgeroepen werden voor de nationale jeugdselectie, terwijl ze dat wel hadden verwacht. In de manier waarop zij met die teleurstelling omgingen, waren mooie tegenstellingen te zien. De ene speler zocht de oorzaak duidelijk buiten zichzelf: de bondscoach had een verkeerde keuze gemaakt. Een andere speler nam het heft in eigen handen en belde de bondscoach op om te vragen waarin hij zich moest verbeteren om de volgende keer wél geselecteerd te worden. Daarmee toonde hij initiatief in zijn eigen ontwikkeling; een geweldig voorbeeld van gedrag dat hoort bij een groeimindset.”
