Als er één club afwijkt van alle andere teams uit de Europese topcompetities, dan is het wel SD Eibar. Die club, uit het nog geen 30.000 inwoners tellende Noord-Spaanse stadje Eibar, handhaaft zich al drie seizoenen op rij met een minimaal budget en een sterk afwijkende speelstijl. Vorig seizoen werd zelfs lang gestreden om een ticket voor Europees voetbal. Waar nagenoeg alle kleine clubs inzakken tot op eigen helft, zet Eibar – ook in Madrid en Barcelona – hoog druk, tot op de achterlijn van de tegenstander. En met succes.
In de zomer van 2014 promoveert Eibar voor het eerst in de lange geschiedenis naar het hoogste niveau in Spanje. Met Gaizka Garitano aan het roer degradeert de club, op basis van onderling resultaat, echter direct weer naar de Segunda División. Althans, daar lijkt het in eerste instantie op. Omdat Elche CF reglementair wordt teruggezet, krijgt Eibar een nieuwe kans in La Liga. De club stelt de eigenzinnige José Luis Mendilibar aan als hoofdtrainer. In drie opeenvolgende seizoenen blijft Armagiñak weg uit de gevarenzone en verbetert het qua eindklassering telkens het eigen clubrecord. Mendilibar introduceert direct na zijn komst een zeer kenmerkende speelstijl: direct spel in balbezit, volle pressie na balverlies. Een zeldzame combinatie. Veel teams die hoog drukzetten, spelen verzorgd voetbal in balbezit. En veel teams die liever iets inzakken, spelen relatief direct als ze de bal hebben. Eibar combineert het spelen van de lange bal met het agressief afjagen van de tegenstander.
PPDA
Stel dat Excelsior drie seizoenen lang, uit en thuis, tegen topteams en laagvliegers, voor hetzelfde plan kiest: hoge pressie, de tegenstander afjagen tot aan de achterlijn, ook in Eindhoven en Amsterdam. En dat het daarmee, ondanks het lage budget, tóch de minste schoten tegen krijgt van de gehele Eredivisie. Het klinkt onlogisch, maar voor Eibar is het in het seizoen 2017/2018 werkelijkheid. In La Liga ook nog eens, een van de sterkste competities ter wereld. Doelman Marko Dmitroviç hoeft minder vaak handelend op te treden dan zijn collega’s Marc-André Ter Stegen, Keylor Navas en Jan Oblak. Ook in een andere statistiek blinkt Eibar dat seizoen uit: PPDA. Dit is een Engelse afkorting voor het aantal toegestane passes per defensieve actie. Hoe minder passes een team toestaat voor het ingrijpt, hoe lager de PPDA. Teams als Manchester City, Bayern München en FC Barcelona halen ieder seizoen een lage PPDA. De meeste teams met weinig budget kiezen eieren voor hun geld en zakken in tot eigen helft. Want, zoals Johan Cruijff ooit zei: ‘Als ik de hele tuin moet verdedigen, ben ik de slechtste. Als ik dit stukje moet verdedigen, ben ik de beste. Alles heeft te maken met meters.’ Tegen alle logica in kiest Eibar echter voor een speelstijl gebaseerd op hoge pressie. Het resultaat? De allerlaagste PPDA van alle 98 teams in de vijf grote competities van Europa. Uitblinken in zo’n statistiek is uiteraard geen doel op zich. Als het leidt tot veel grote kansen tegen en daarmee slechte resultaten is het vooral naïef om eraan vast te houden. Voor die keuze staat Mendilibar na elf wedstrijden. De tussenbalans: een schamele acht punten, 25 goals tegen en een zeventiende plek op de ranglijst. Voor veel trainers zou dit aanleiding zijn om defensiever te spelen. Niet voor Mendilibar, gesteund door de goede resultaten met dezelfde speelstijl in de twee seizoenen daarvoor. Hij doorbreekt de negatieve spiraal en Eibar draait vanaf begin november geweldig. In de laatste 27 wedstrijden krijgt het net zoveel tegengoals als in de eerste elf duels. Slechts vier teams pakken in die periode meer punten.
Uitvoering
Dát Eibar hoog drukzet is bewonderenswaardig, zeker omdat het werkt. De vraag is dan: hóe doen ze dit? De basisformatie is er één met vier verdedigers, twee centrale middenvelders, twee spelers aan de zijkant en een aanvalsduo dat soms naast elkaar speelt en soms achter elkaar. Het drukzetten verloopt vervolgens in verschillende stappen.
1. In laten spelen
Eibar zet een doeltrap, ingooi of vrije trap op de helft van de tegenstander meestal niet direct vast. Ze laten de tegenstander inspelen en zetten vervolgens druk. Zo hebben ze meer kans om de bal hoog op het veld te veroveren. In zulke situaties begint Eibar meestal in een 1:4:4:2-formatie met de middenvelders in een kom, of zelfs 1:4:2:4 als de buitenste middenvelders nog iets hoger staan (afbeelding 1). De focus ligt op het dichthouden van de as; de bal mag nooit door het blok heen worden gespeeld.
2. Spitsen schuin achter elkaar
Vervolgens komt er een moment dat de spitsen schuin achter elkaar komen te spelen. Mendilibar ziet liever niet dat beide spitsen doorstappen op centrale verdedigers van de tegenstander. Zeker als die erg ver uit elkaar spelen, zorgt dit er namelijk voor dat het hele centrum bloot komt te liggen. Liever ziet de Spaanse coach dat een van de twee spitsen wat hogerop gaat spelen, schuin voor de ander. Doet de linkerspits dit, dan verkleint hij daarmee de afstand tot de rechter centrale verdediger (afbeelding 2). Meestal zoekt de tegenstander nu de linker centrale verdediger in de opbouw.
3. Van buiten naar binnen
Bij veel teams is dit het signaal voor de andere spits om door te dekken. Eibar kiest structureel voor een andere oplossing. De buitenspeler aan die kant, in dit geval op rechts, zet van buiten naar binnen druk op de centrale verdediger (afbeelding 3). Dit is voor een gedeelte buiten diens gezichtsveld, wat het lastiger voor hem maakt om te zien wat er om hem heen gebeurt. Is de buitenspeler op tijd met zijn pressie, dan is opendraaien lastig.
4. Back op back door
Omdat de buitenspeler doorstapt, komt de back van de tegenstander vrij. Die kan wellicht niet altijd direct bereikt worden, maar vaak wel via een verbindingsspeler, zoals de keeper of een middenvelder. Om te voorkomen dat hier voor de tegenstander de oplossing ligt, dekt de rechtsback van Eibar op volle snelheid door op de linksback van de tegenstander (afbeelding 4). Als hij ziet dat de bal niet komt, keert hij weer terug naar zijn positie.
5. Kort aan balkant
Nu de bal vanuit de as naar een kant is gespeeld, speelt Eibar niet meer vanuit de eigen formatie, maar wordt aan de kant van de bal mandekking gehanteerd. Om ervoor te zorgen dat er druk op de bal is en blijft, mag er aan de kant van de bal geen tegenstander vrijstaan (afbeelding 5). Met name de twee centrale middenvelders spelen hierin een belangrijke rol. Soms moeten zij een heel eind sprinten om door te dekken op een vrijstaande middenvelder aan balkant. De eigen zone wordt nu verlaten.
6. Doorjagen op de keeper
Als Eibar dit goed uitvoert, gaat de bal terug naar de keeper. Ook daar wil Eibar druk op uitoefenen. Vaak is het de meest centrale, minst diep spelende spits die nu doorjaagt (afbeelding 6). Hij hield zich eerst voornamelijk bezig met een controlerende middenvelder van de tegenstander. Die laat hij nu los om, in diens passlijn, door te jagen op de keeper en zo een fout of lange bal af te dwingen.
7. Hoge verdedigingslijn
Om weinig ruimtes weg te geven, zijn de verdedigers van Eibar in deze situaties genoodzaakt om hoog te spelen, met veel ruimte in hun rug. Meestal is dit tot de middenlijn. Soms dekt er bij Eibar nog een verdediger verder door, op een aanvaller van de tegenstander die uitzakt. Doelman Dmitroviç staat ver uit zijn doel om de ruimte achter de verdediging te bespelen. Ook de buitenspelval is een belangrijk wapen van Eibar (afbeelding 7).
8. De bal onderscheppen
Als het Eibar lukt de lange bal af te dwingen, is het team er nog niet. De bal moet nog wel worden veroverd (afbeelding 8). Meestal lukt dat vanuit deze situatie relatief gemakkelijk dankzij het overtal dat er is. Daarvoor is het wel nodig dat de back op tijd is teruggekeerd. Ook de spelers aan de contrakant zijn belangrijk. Zij kantelen naar binnen om rondom de bal voldoende spelers te verzamelen. Vanuit balverovering kan Eibar vervolgens direct de tegenaanval inzetten.
Risicoafweging
Zeker tegen teams als FC Barcelona luistert een goede uitvoering hierbij heel nauw. Elke speler moet meedoen, want anders speelt Barça er onderuit. Bovendien is improviseren belangrijk. Het drukzetten verloopt lang niet altijd volgens het bovenstaande vaste patroon omdat elke situatie anders is en teams ook tegenzetten bedenken. Het hele team moet herkennen wat het juiste moment is om druk te zetten en het vervolgens ook nog goed uitvoeren. Dit lukt Eibar goed, getuige het aantal schoten tegen, het laagste in La Liga. Daar staat tegenover dat het ook soms misgaat. Dat levert dan direct grote kansen op voor de tegenstander (zie kader ‘Expected goals’). Onder de streep levert dit nog steeds een prima score op voor Eibar.
Lange bal
De belangrijkste statistiek die de speelstijl van Eibar in aanvallend opzicht kwantificeert, is het aantal lange ballen per team in La Liga. In alle drie de seizoenen onder trainer José Luis Mendilibar voert Eibar die ranglijst aan. Geen oeverloos gebrei achterin, maar snel spel richting het doel van de tegenstander, waar mogelijk over de grond en waar nodig door de lucht. De combinatie van lange ballen en hoge pressie maakt dat Eibar de meeste kopduels uitvocht van alle teams in La Liga. Simpel gezegd: Eibar maakt de dingen in balbezit niet moeilijker dan ze zijn. Door over de druk heen te spelen, ontstaat er een duel ter hoogte van de spitsen van Eibar en de centrale verdedigers van de tegenstander. Eibar hoeft dit eerste duel niet altijd te winnen, als het maar goed opgesteld staat voor de tweede bal. En ook als die wordt verloren, is er nog niets aan de hand. Sterker nog: het brengt Eibar in zijn kracht. Balverlies uit de lange bal is namelijk het startsein voor de massale pressie waarin het zo goed is. Regelmatig creëert Eibar kansen uit het terugwinnen van de bal uit een verloren lange pass. Dit gebeurt dan hoog op het veld en dus dicht bij het doel van de tegenstander. Veel vaker dan via verzorgd positiespel komt Eibar via zo’n opportunistische lange pass – direct of indirect – in balbezit op de helft van de tegenstander. Balverlies uit een lange bal is overigens niet het enige signaal voor een agressieve omschakeling van aanvallen naar verdedigen. Waar op het veld de bal ook wordt verloren, Eibar duikt er met vijf of zes man tegelijkertijd op.
Voorwaarden
Een ploeg die het voetbal van Eibar wil spelen, moet vooral ongelooflijk fit zijn. Er zijn publiekelijk geen gegevens bekend over het aantal sprints op hoge snelheid dat de spelers in La Liga uitvoeren, maar het kan niet anders dan dat dit aantal voor Eibar heel hoog is. Co Adriaanse sprak ooit de wens uit voor ‘woonerfvoetbal’; af en toe even temporiseren. Daar heeft Mendilibar geen enkele interesse in. Hij verwacht van zijn elftal dat ze continu blijven gaan. Zonder bal is er geen rust, want dan wil Eibar de bal zo snel mogelijk terug. En heeft het elftal eindelijk even balbezit, dan gaat ‘ie direct weer lang. Een voordeel hiervan is dat Eibar elke week zulke wedstrijden speelt, terwijl tegenstanders dit niet gewend zijn. Binnen deze speelstijl kan Eibar heel specifiek scouten. Een speler als Takashi Inui is – omdat hij zo goed kan pressen – voor Eibar interessanter dan voor teams met een andere speelstijl. Omdat de financiële middelen niet erg ruim zijn, is het hanteren van een compleet afwijkende speelstijl (afbeelding 10) ten opzichte van concurrenten een voordeel. Hier passen andere spelers bij, dus vist Eibar in een andere vijver dan clubs met meer geld.
