“Als trainer van een club in de Eerste Divisie besteed ik niet structureel aandacht aan dit onderdeel. In de voorbereiding speel ik bij enkele oefenwedstrijden tegen amateurclubs een bepaalde periode bewust met maar tien spelers om te kijken hoe ze dat oplossen. Vervolgens maken we daar afspraken over. Het spelen in een onder- of overtalsituatie met een voorsprong of een achterstand als vertrekpunt laten we soms terugkomen in de grote partijspelen, maar regelmatig trainen op een ondertalsituatie doe ik niet. Uit ervaring weet ik dat toch elke situatie anders is. Als we met tien spelers verder moeten en het is niet vlak voor tijd, wil ik eerst even samen met mijn assistenten vanaf de bank de wedstrijd lezen. Hoe gaat de tegenstander met die situatie om? We laten ons dus op de eerste plaats leiden door het wedstrijdverloop. Zo stonden we thuis tegen FC Emmen met 0-1 achter toen we in de 73e minuut ook nog een rode kaart kregen. We besloten desondanks niet meteen te reageren. Wat constateerden we vervolgens? Wij zagen hoe FC Emmen ook in de overtalsituatie geen enkel risico wilde nemen en alleen die kleine voorsprong bleef koesteren. Dan durf je het aan in de slotfase heel opportunistisch te gaan spelen. Op een gegeven moment was dat zelfs 1:3:1:5. FC Emmen profiteerde niet van de zee aan ruimte op het middenveld, vond het wel goed en omdat die tegenstander dus vergat te voetballen, konden wij in de 90e minuut alsnog de gelijkmaker scoren. Dit seizoen hebben we ook één keer de situatie meegemaakt dat de tegenstander een rode kaart kreeg. Dat was uit tegen Telstar. Ook toen hebben we eerst de situatie op het veld wat langer geanalyseerd. We speelden niet goed en zagen hoe Telstar in een positieve flow kwam. Op de bank dachten we: ‘Dit gaat het niet worden vandaag.’ Dus besloten we geen risico meer te nemen om de overwinning te forceren door er een extra aanvaller bij te zetten en volle druk naar voren uit te oefenen. Uiteindelijk wonnen we die wedstrijd nog met een counter en dus eigenlijk op z’n Portugees: toeslaan als de ploeg met tien spelers net iets te enthousiast wordt en ons ruimte gunt. Dat is ook het credo van elke Portugese trainer tegen een verdedigende ploeg die in ondertal een voorsprong verdedigt: wacht rustig af. Er komt een moment dat die tegenstander er toch een keer uitkomt en ook een tweede keer. Dan wordt zo’n team net iets te enthousiast, geeft ruimte
2 Cultuur
Mitchell van der Gaag: “Hoe je met een over- of ondertalsituatie omgaat, wordt ook door de voetbalcultuur van het land bepaald. In Portugal, waar ik zoveel jaren heb gespeeld en trainer ben geweest, is het belangrijkste uitgangspunt: je neemt in een wedstrijd zo min mogelijk risico. Bij balverlies zak je massaal terug op eigen helft, ook in een overtalsituatie. Het enige verschil is dat je dan nog wat slimmer wacht op het moment dat de tegenstander met tien spelers zelf wat meer risico gaat nemen en ruimte weggeeft. Dan pas probeer je toe te Special Scenario: 10v11 slaan. Ook als je met tien spelers een achterstand moet wegwerken, neemt men in eerste instantie nauwelijks extra risico en kiezen bijna alle teams voor 1:4:4:1. In Nederland denken spelers en trainers dat het toch geen verschil uitmaakt of je met 0-1 of met 0-4 verliest. Daardoor zijn ze bereid bij een achterstand veel meer risico te nemen en dat wordt ook meestal geaccepteerd. In Portugal maakt dat wel heel wat uit, kan ik je verzekeren. Vanaf de jongste jeugd geldt maar één voetbalwet: je moet winnen en als je toch verliest, dan zo eervol mogelijk. Mijn beide zoons spelen bij Benfica. Geloof nu maar dat het Hoofd Jeugdopleiding van de tribune komt en in de rust begint uit te pakken als dan bijvoorbeeld Onder 11 achterstaat tegen de grote concurrent Sporting Lissabon. In Nederland is dat ondenkbaar. Die mentaliteit zorgt ervoor dat in Portugal de trainers van beide ploegen niet veel aan hun tactiek gaan veranderen als er een rode kaart valt. Die voorspelbaarheid maakt het maken van afspraken over een ondertalsituatie eenvoudiger. Als je bijvoorbeeld met tien spelers een 1-0 voorsprong moest verdedigen, dan wist je bijna zeker dat met de keuze voor 1:4:4:1 de kans klein was dat je nog zou verliezen, of het zou al tegen een topploeg moeten zijn.”
Maurice Verberne: “Die lange Portugese periode heeft Mitchell als trainer natuurlijk gevormd. Vorig jaar eiste zijn voorganger Jean-Paul de Jong van zijn spelers dat ze onder alle omstandigheden naar een voetballende oplossing zochten, onafhankelijk van de tegenstander en de stand. Na een schitterende eerste helft tegen koploper Sparta kwamen we dit seizoen na rust op een ruime 3-0 achterstand en kreeg een speler van ons ook nog een rode kaart. Mitchell besloot toen door het inbrengen van een centrale verdediger de wedstrijd op slot te gooien om niet met nog meer doelpunten verschil te verliezen. En hij dacht al aan de wedstrijd tegen Jong Ajax, die een paar dagen later alweer op het programma stond. Dat was voor mij ook een leermoment. In het seizoen daarvoor bleven we onder alle omstandigheden aanvallend denken.”
Mitchell van der Gaag: “Aan die andere mentaliteit in Nederland heb ik inderdaad weer even moeten wennen. In de voorbereiding speelden we tegen PSV. We verloren de Lichtstadderby met 4-0. Na afloop vroeg Hans Smulders, toen nog onze directeur, wat ik ervan vond. Ik gaf aan dat ik me geërgerd had aan de knullige manier waarop we verdedigd hadden. Hans antwoordde dat hij niet tevreden was over onze opbouw tegen een sterkere tegenstander. Daar begreep ik in eerste instantie niets van. Knullig verdedigen is in Portugal een doodzonde, maar het is toch logisch dat je tegen een topploeg wat minder goed kunt opbouwen? Op weg naar huis drong het besef door dat ik meer rekening moest gaan houden met de zo andere voetbalcultuur in Nederland. In de eerste seizoenshelft heb ik daar als trainer zeker stappen in gemaakt. Dat was niet makkelijk. In Portugal wordt harder getraind, maar daar zijn de spelers ook gemiddeld heel wat jaren ouder en fysiek sterker. Bij FC Eindhoven hebben de jonge spelers de krachttraining op maandag hard nodig, maar dan moet je meteen weer bewaken dat die in evenwicht blijft met de belasting op andere dagen. In Portugal nemen spelers ook meer van een trainer aan. Hier heb ik in de eerste weken meer gesprekken op verzoek van spelers gevoerd dan in mijn hele loopbaan in Portugal. In dit land pamperen we de spelers wel erg, accepteren hun ‘ja, maar….’- houding wat te veel. Daarin heb ik naar een evenwicht moeten zoeken. Ook voor de selectie was dat wennen. Tijdens de eerste training heb ik enkele spelers extra hard aangepakt, we hebben meer trainingsarbeid verricht dan de groep gewend was. Eerst was er gemopper, nu schrijft de groep als doel voor de tweede helft van het seizoen op dat de conditionele voorsprong ten opzichte van de tegenstanders vooral moet blijven. Dan glimlach ik wel even. De groep is ook minder ‘breekbaar’ geworden, schaamt zich er ook niet meer voor om wat meer in te zakken als het wedstrijdverloop dat vraagt. Je kunt nu eenmaal niet altijd alles voetballend en aanvallend oplossen.”
3 Visie
Mitchell van der Gaag: “Je tactische keuze bij een ondertalsituatie heeft natuurlijk ook met je visie als coach te maken. Denk je vooral verdedigend, dan zul je bij een rode kaart op het moment dat je bijvoorbeeld met 1-0 voorstaat waarschijnlijk nog verdedigender gaan spelen. Gaat je voorkeur uit naar (meer) aanvallend voetbal dan onderzoek je eerder de mogelijkheden om ook met tien spelers te kunnen blijven aanvallen als het wedstrijdverloop dat toelaat.”
4 Kwaliteiten
Maurice Verberne: “Welke oplossing je bij ondertal kiest, is natuurlijk ook afhankelijk van de kwaliteiten van je spelers. Als je twee snelle spitsen hebt, kies je bij een ondertalsituatie eerder voor 1:4:3:2, waarbij die twee spitsen tussen de centrale verdedigers en de backs gaan spelen. Heb je maar één echt snelle spits, dan is – zeker bij een voorsprong – 1:4:4:1 een logische keuze. Die optie hebben wij nu na de komst van de supersnelle vleugelspeler Jinty Caenepeel van AA Gent. Zelfs uit stand kan hij enorm versnellen en hij is doelgericht. Dus we kunnen hem ook bij ondertal in de spits zetten en hem via de bal tussendoor of in de diepte in stelling brengen. Hij heeft al heel wat doelpunten achter zijn naam staan. Is je team gewend en in staat om via goed positiespel van achteruit op te bouwen en heb je weinig lengte en kopsterke spelers in je selectie, dan heeft het weinig zin om heel opportunistisch te gaan spelen.” Mitchell van der Gaag: “Ik wil graag een belangrijk detail aankaarten. Een ondertalsituatie kan ook relatief kort duren. Bijvoorbeeld bij een blessure of als je niet meer mag wisselen. Vooraf maak je daar afspraken over. Elke trainer zal dat doen. Wat gebeurt in de praktijk? Spelers die dan op een andere positie moeten gaan spelen, steken keurig hun hand op. Zo van: ‘Trainer, ik weet al op welke positie ik moet gaan spelen.’ Maar vervolgens denken en handelen ze niet zoals dat op die nieuwe positie van hen wordt gevraagd. Mentaal hebben blijkbaar veel spelers daar even tijd voor nodig en dat kost nogal eens tegendoelpunten. Ook ons is dat dit seizoen overkomen: de middenvelder die een linie moest zakken en centrale verdediger werd, maar bleef verdedigen als een middenvelder.”
5 Scheidsrechter
Mitchell van der Gaag: “Dat heeft ook met mijn Portugese verleden te maken. In die competitie geven scheidsrechters veel sneller een gele kaart dan hier in Nederland. Ook in Portugal geldt natuurlijk: twee keer geel is rood. Dus is het daar een gewoonte om spelers op te zoeken die al een gele kaart hebben. In feite is dat een vast onderdeel van je wedstrijdtactiek. Tijdens de rust noem je bijvoorbeeld de namen van de spelers die bij de tegenstander in de eerste helft tegen een gele kaart zijn opgelopen.”
6 Spelhervattingen
Maurice Verberne en Pascal Maas houden zich bij FC Eindhoven bezig met de spelhervattingen.
Pascal Maas: “In het begin van het seizoen incasseerden we nogal wat tegendoelpunten door spelhervattingen. We hebben die uiteraard geanalyseerd en naar oplossingen gezocht. Toch bleven we ontevreden. Uiteindelijk hebben we ervoor gekozen om bij spelhervattingen iedereen terug te halen. Kom je in een ondertalsituatie terecht, dan moet je er vooral attent op zijn of de speler met een rode kaart niet op een cruciale positie bij een hoekschop stond, bijvoorbeeld in de vrije zone voor de eerste paal. Wij hebben daar duidelijke afspraken over gemaakt: zowel wij als technische staf als keeper Ruud Swinkels en enkele spelers zijn op zo’n moment extra attent op een goede organisatie, omdat er bij een rode kaart vaak eerst wat onrust ontstaat die tot verminderde concentratie leidt.”
Mitchell van der Gaag: “Dat is een belangrijk aandachtspunt voor deze groep. Op wat latere leeftijd kun je sneller een wedstrijd lezen en afdwingen dat medespelers zich beter aan de afspraken in het veld houden. Bij deze jonge groep moeten we nog te veel vanaf de zijlijn corrigeren en ingrijpen en dat lukt soms niet, omdat je bepaalde spelers niet kunt bereiken. We zijn nu bijna dagelijks bezig om deze jonge groep te stimuleren om toch vooral in het veld naar eigen oplossingen te zoeken en dus minder afhankelijk van ons te zijn. ‘Doe in elk geval iets als er iets verandert in het veld. We kunnen vanaf de bank altijd nog corrigeren als de gekozen oplossing niet zo slim is.’
Conclusie: we kunnen als FC Eindhoven op alle fronten nog beter worden, in ondertal, in overtal en als we ‘gewoon’ met 11:11 op het veld staan. Al zijn we zeker niet ontevreden over de progressie die we dit seizoen tot nu toe hebben gemaakt. En wat die spelhervattingen betreft: Cruijff hield onlangs een pleidooi voor minder spelers in het strafschopgebied bij een hoekschop tegen. Ik heb veel respect voor de visie van Johan, maar dat gaan we toch nog maar even niet toepassen bij FC Eindhoven…”
