In de eerste helft van het seizoen speelden slechts zes teams iedere wedstrijd in een 1:4:3:3-formatie: AZ, PEC Zwolle, sc Heerenveen, ADO Den Haag, Excelsior en NAC Breda. De eerste drie clubs uit dit rijtje deden dat vaak in een asymmetrische variant door met een open kant te spelen (tekening 1). AZ koos er sinds de blessure van Marko Vejinovic voor om te switchen naar twee controleurs en een open linkerkant. Joris van Overeem of Mats Seuntjes kwam dan vanaf links naar binnen om een vierkant op het middenveld te creëren. Bij PEC Zwolle doet Younes Namli dit, bij sc Heerenveen Martin Ødegaard. Door als buitenspeler naar binnen te komen, ontstaat er ruimte voor opkomende backs (respectievelijk Thomas Ouwejan, Kingsley Ehizibue en Denzel Dumfries).
1:4:3:3 met een open kant, in dit geval van AZ in de eerste seizoenshelft. Linksvoor Joris van Overeem komt naar binnen en vormt een vierkant op het middenveld, linksback Thomas Ouwejan komt veel op. Ook PEC Zwolle en sc Heerenveen speelden regelmatig zo, maar dan aan hun rechterkant.
Uitzondering
Acht teams speelden nagenoeg altijd 1:4:3:3, maar maakten daarop wel een of meerdere keren een uitzondering. Marcel Keizer paste Kasper Dolberg en Klaas-Jan Huntelaar samen in door thuis tegen PEC Zwolle 1:4:4:2 te gaan spelen met een kom op het middenveld. Tegen FC Twente (uit) koos Keizer voor 1:3:4:3 met een vierkant op het middenveld, een formatie die ook tegen AZ (uit) en PSV (thuis) vaak tot stand kwam als Frenkie de Jong als centrale verdediger inschoof naar het middenveld. PSV en Feyenoord kozen eenmalig voor een andere formatie. PSV deed dat op bezoek bij FC Utrecht door te verdedigen in 1:4:4:2 met een ruit op het middenveld. Feyenoord verwachtte Manchester City in een formatie met twee centrumspitsen en dus koos Giovanni van Bronckhorst defensief voor 1:5:4:1 en aanvallend voor 1:3:4:3. Tijdens de wedstrijd bleek dat Manchester City met drie aanvallers speelde, maar Feyenoord handhaafde de gekozen formatie. Vitesse paste zich dit seizoen driemaal aan door 1:3:5:2 te spelen: tegen Twente (dat ook zo speelde) en tegen PSV en OGC Nice (hebben meer kwaliteit in huis). VVV-Venlo trad in De Kuip aan in een 1:5:3:2-formatie en pakte op die manier een punt. Heracles Almelo koos op bezoek bij Willem II voor 1:3:4:3 om zich beter te kunnen wapenen tegen de twee spitsen van de tegenstander, maar stond halverwege de eerste helft al met 3-0 achter. Roda JC speelde dit seizoen tweemaal 1:4:4:2 met een smalle ruit op het middenveld, tegen FC Utrecht (uit) en FC Twente (thuis). Ook voor Sparta Rotterdam vormde de speelwijze van FC Utrecht de directe aanleiding om af te stappen van de gebruikelijke formatie en voor 1:3:5:2 te kiezen.
Flexibel
FC Utrecht staat er al sinds de komst van Erik ten Hag om bekend structureel af te stappen van 1:4:3:3. Utrecht switcht al enkele seizoenen op rij tussen 1:4:4:2 met een ruit op het middenveld en 1:3:5:2. Speelt Utrecht met drie centrumverdedigers, dan zijn het de vleugelspelers die de gehele zijkant bestrijken. Vanuit een viermansverdediging zijn dit afwisselend de backs en de buitenste middenvelders.
FC Groningen koos in de eerste vijf wedstrijden van dit seizoen afwisselend voor 1:3:5:2 en 1:4:4:2 (met een ruit). Dat leverde slechts vijf punten op, waaronder een gelukkige driepunter tegen FC Utrecht. Sinds de zesde speelronde kiest FC Groningen ‘gewoon’ weer voor een 1:4:3:3-formatie met de punt naar voren op het middenveld. Al in zijn tijd bij FC Groningen stond Erwin van de Looi erom bekend zijn formatie aan te passen aan het beschikbare spelersmateriaal en dat doet hij ook bij Willem II. De Tilburgers spelen dit seizoen afwisselend met twee of drie centrale verdedigers, met een of twee controleurs op het middenveld, met een of twee aanvallende middenvelders, met een of twee spelers aan iedere zijkant en met een of twee centrale aanvallers. Nu zowel Bartholomew Ogbeche als Fran Sol fit is, laat Van de Looi ze samen voorin spelen. Onder René Hake speelde Twente begin dit seizoen steevast 1:4:3:3 met de punt naar voren op het middenveld. Met de komst van Gertjan Verbeek is er een nieuwe wind gaan waaien in Enschede. In balbezit kiest Verbeek doorgaans voor een 1:3:4:2:1-formatie, waarbij Oussama Assaidi (links) en Fredrik Jensen (rechts) schuin onder spits Tom Boere spelen (tekening 2). Op bezoek bij Excelsior werd nog een andere variant uit de kast gehaald: een smalle 1:4:2:2:2, met twee backs die de gehele zijkant bestrijken.
De 1:3:4:2:1 die FC Twente veel gebruikt onder Gertjan Verbeek, vergelijkbaar met de formatie waarmee Chelsea vorig seizoen de Premier League won.
Jupiler League In de Jupiler League spelen dertien teams iedere wedstrijd 1:4:3:3. Jong Ajax en FC Eindhoven doen dat structureel met de punt naar achteren op het middenveld, terwijl Fortuna Sittard, NEC, Telstar, Almere City, MVV, RKC Waalwijk en Helmond Sport deze formatie spelen met één aanvallende middenvelder. Jong PSV, FC Volendam en Jong AZ wisselen dit af, terwijl het middenveld van FC Den Bosch tijdens de wedstrijd eigenlijk continu roteert. FC Dordrecht koos eenmalig voor 1:4:4:2 met een ruit, maar stapte na de oorwassing bij Fortuna snel weer over op het oude, vertrouwde 1:4:3:3 met de punt naar voren. SC Cambuur koos dit seizoen regelmatig voor 1:4:3:3, maar speelde ook wel 1:3:4:2:1 (vergelijkbaar met Twente) en 1:3:5:2. De Graafschap speelde in de eerste maanden van het seizoen voornamelijk 1:3:5:2 en is inmiddels teruggekeerd naar de vertrouwde formatie met drie aanvallers. Jong Utrecht speelde net als het eerste elftal veelal 1:4:4:2 met een ruit op het middenveld, maar kiest de laatste tijd weer voor 1:4:3:3 met de punt naar. Go Ahead Eagles speelde onder de inmiddels ontslagen Leon Vlemmings lange tijd met twee centrumspitsen en daarachter een asymmetrisch viermansmiddenveld: een echte aanvallende middenvelder, een echte controleur, op links een hangende vleugelspeler (Pieter Langedijk), op rechts een tweede controleur (Tim Hölscher). Inmiddels is ook Go Ahead Eagles teruggekeerd naar 1:4:3:3. FC Oss is het enige team in de Jupiler League dat al het gehele seizoen voor dezelfde formatie kiest die anders is dan 1:4:3:3. Oss speelt met drie centrale verdedigers, één controleur, twee vleugelspelers, twee aanvallende middenvelders, een valse spits (Fatih Kamaci) en een diepe spits. Omdat Kamaci regelmatig tussen beide aanvallende middenvelders in komt te spelen, is de formatie van Oss het best te typeren als 1:3:1:5:1 (tekening 3). Dit zorgt bij tegenstanders voor veel vertwijfeling. In balbezit moet rekening worden gehouden met een diepe spits, met drie creatieve spelers daaronder en nog twee vleugelspelers. Dit zorgt voor zoveel opties en afwisseling in balbezit dat Oss lastig te verdedigen is, ondanks het feit dat met Tom Boere, Justin Mathieu en Boban Lazic de gehele aanval vertrok. Verdedigend is de aanvallende formatie relatief eenvoudig om te toveren tot een defensieve 1:5:1:2:2.
De bijzondere formatie van FC Oss. Maar liefst drie offensieve middenvelders zorgen voor veel creativiteit en zijn lastig te verdedigen.
Het team dat het meest wisselt van formatie is FC Emmen. Zij passen de veldbezetting aan de beschikbare spelers aan. Regelmatig is dat 1:4:4:2 met een ruit, vaak ook 1:3:5:2 en soms 1:4:2:2:2. Als zowel de technisch vaardige Anco Jansen als de diepgaande Alexander Bannink beschikbaar is, laat Emmen beide aanvallende middenvelders ook wel samen spelen in de kerstboomformatie 1:4:3:2:1 (tekening 4). Zolang de ideeën achter de formatie duidelijk zijn, levert het variëren in formatie geen problemen op, zo betoogt trainer Dick Lukkien.
De kerstboomformatie die FC Emmen soms hanteert. Door met drie controleurs te spelen, kunnen de backs veel mee opkomen zonder dat de restverdediging niet op orde is. Twee aanvallende middenvelders zorgen voor diepgang en creativiteit.
Nuance Sommige trainers merken terecht op dat een formatie al verandert als drie spelers een paar meter naar voren of naar achteren bewegen. Zo is de stap van 1:4:3:3 met de punt naar voren op het middenveld naar 1:4:4:2 in een kom natuurlijk snel gezet (tekening 5, rode team). De nummer 10 speelt wat dieper, beide buitenspelers wat verder terug, veel verandert er niet. Evenzo verandert 1:4:3:3 met de punt naar achteren op het middenveld snel in 1:4:4:2 met een ruit als de buitenspelers wat meer als spits spelen en de spits zich wat laat vallen (tekening 5, blauwe team). Twee formaties liggen dus soms heel dicht bij elkaar.
Speelt het rode team hier 1:4:3:3 met de punt naar voren of 1:4:4:2 met een kom op het middenveld? En speelt het blauwe team hier 1:4:3:3 met de punt naar achteren of 1:4:4:2 met een ruit? Formaties liggen soms erg dicht bij elkaar. Dat wil niet zeggen dat álle formaties op elkaar lijken. Een formatie als 1:3:1:4:2 (tekening 6, rode team) ligt bijvoorbeeld heel ver af van 1:4:3:3 met de punt naar voren (tekening 6, blauwe team). De opbouw wordt verzorgd door drie centrumverdedigers in plaats van twee, de (vleugel)backs kunnen veel meer aanvallende impulsen tonen, het middenveld staat geroteerd (één controleur in plaats van twee) en voorin staan twee centrumspitsen in plaats van één. Dit is zowel voor de ploeg die opbouwt als het team dat ertegen verdedigt compleet anders.
Twee formaties kunnen juist ook heel erg van elkaar verschillen, zoals 1:3:1:4:2 (rood) en 1:4:3:3 met de punt naar voren (blauw).
Gekeken naar het nationale en internationale voetbal zijn er twaalf basisformaties te ontwaren die echt van elkaar verschillen. Er bestaan meer varianten, maar die komen zo dicht in de buurt bij een van onderstaande basisformaties, dat we ze betitelen als afgeleide (tabel 1). Een belangrijk onderscheid tussen de verschillende formaties is in elk geval a) het aantal centrale verdedigers (twee of drie) en b) het aantal centrale aanvallers (één of twee) en bij een driemansmiddenveld de punt naar voren of naar achteren (tabel 2).
Bijschrift tabel 1: Twaalf basisformaties die veel gebruikt worden, plus de afgeleiden ervan.
Bijschrift tabel 2: De twaalf basisformaties ingedeeld op het aantal centrumverdedigers en centrumspitsen.
Drie centrumverdedigers Het is in elk geval een trend dat steeds meer Nederlandse teams structureel of incidenteel met drie centrale verdedigers spelen. Dat is makkelijk te verklaren vanuit een internationale trend: een veldbezetting met slechts één speler aan iedere zijkant en de rest tussen beide zestienmetergebieden in. Vanuit 1:4:3:3 gebeurt dat als de back en buitenspeler elkaar aan de buitenkant afwisselen, maar simpeler is het nog om aan iedere zijde één speler, die daarvoor het loopvermogen heeft, de gehele zijkant te laten bestrijken. Als beide backs in een viermansverdediging tegelijkertijd ten aanval trekken, brengt dat veel risico’s met zich mee in de omschakeling na balverlies. Een logische stap is dan ook om weliswaar met één speler aan iedere zijkant te spelen, maar dan wel extra zekerheid in te bouwen met een derde centrumverdediger. Zes spelers staan in dat geval qua positie vast: de keeper, twee aanvallende backs en drie centrumverdedigers. Dat betekent dat er vijf spelers overblijven om te verdelen als centraal spelende middenvelders en aanvallers. Het neerzetten van die vijf spelers op verschillende manieren leidt tot vijf van de zes formaties uit tabel 1 (alle formaties met drie centrale verdedigers behalve 1:3:4:3 met een ruit).
Spelprincipes Er komt in Nederland steeds meer flexibiliteit in het kiezen van de meest geschikte formatie. Een oorzaak daarvoor is het feit dat dit ook geldt in de internationale top. Dat is al decennialang zo, maar dit wordt steeds beter zichtbaar in analyses, artikelen en voor- en nabeschouwingen. Bovendien kunnen we onmogelijk nog krampachtig vasthouden aan onze ‘eigen’ opvattingen als dit al zo lang weinig resultaat oplevert. Dat was enige tijd geleden toch anders. Wat ook helpt, is dat steeds meer teams spelen volgens vaste spelprincipes die houvast geven. De automatismen hoeven in steeds mindere mate vanuit de formatie te komen omdat de spelprincipes al voor veel vastigheid zorgen. Dat biedt trainers de kans om van formatie te wisselen zonder dat spelers echt in de war raken en de gehele speelwijze uit elkaar valt. Bijkomend voordeel is dat er qua formatie veel beter kan worden ingespeeld op de situatie. Het maakt het opstellen van de beste elf spelers gemakkelijker, evenals het uitbuiten van de zwaktes en het neutraliseren van de sterktes van de tegenstander. Vaker spelen tegen andere formaties dan 1:4:3:3 maakt niet alleen het eigen team mogelijk beter, spelers leren zich er ook beter tegen wapenen. Dat kan vooral in Europese wedstrijden een voordeel zijn. Nederlandse teams hadden de afgelopen jaren veel moeite met teams in zeer uiteenlopende formaties, simpelweg omdat zij niet gewend waren om ertegen te spelen. Oefening baart kunst, dus ook in dat opzicht is de veelzijdigheid aan formaties in het Nederlandse voetbal een goed teken.
